WERELD & DENKEN
 
 

De abstractieladder

two working brain halvesDe abstractieladder is een begrip uit de algemene semantiek  , de eerste systematische beschrijving van taal gebruik makend van de constatering dat datgene waar taal over praat, niet de echte wereld is, maar een model van de wereld gevormd in ons hoofd, zie de illustratie rechts.

Het proces van het maken van dit model wordt voor het overgrote deel onbewust uitgevoerd, beginnende met de waarnemingsorganen en gevolgd door een lange reeks hersenonderdelen die daar aan vastzitten. Een evolutionaire drijfveer achter de ontwikkeling van veel van de hogere onderdelen is het kunnen onderscheiden van levensvormen in de leefomgeving in gevaarlijke en ongevaarlijke, oftewel: de indeling in groepen, gebaseerd op gemeenschappelijke kenmerken. Zo'n groep is geen object in de direct waarneembare wereld, creërende een onderscheid in het model van de wereld in het hoofd van direct waarneembare object, rechts in de illustratie, en de daarvan geabstraheerde groepen, links.

Deze eigenschap is al aanwezig in vele diersoorten, zeker vanaf het niveau dat ze elkaar kunnen waarschuwen voor gevaar als roofdieren. Bij de mens is dat het hoogst ontwikkeld, in de vorm bekend als "taal".

De abstractieladder is de systematische uitwerking van relaties tussen groepen van allerlei soorten, waaronder dus degene bekend als "abstracties", begrippen zonder directe band met de werkelijkheid. Dit is dus een weerslag van neurologische ontwikkelingen, maar in de algemene semantiek is het gedaan direct vanuit het uitganspunt van taal, en de betekenis van woorden. Beginnende met een indeling van de verschillende soorten van woorden.

De allereerste soort woorden en een goede kandidaat om de oorsprong te zijn van de ontwikkeling van taal zijn de aanwijswoorden. Ze zijn noodzakelijk om een verbinding te leggen tussen een klankuitstoot en een object. Ook "moderne" kinderen leren taal op die manier. Hier in het voorbeeld: Mama: "Daar is Bessie!"

Verzamelwoorden KoeDe tweede soort woorden is die van de eerste en natuurlijk ontstaande abstracties: alle beesten die op "Bessie" lijken - "Klara", "Johanna" enzovoort, waarbij "Klara" en "Johanna" de aanwijswoorden zijn voor twee bepaalde andere koeien op de boerderij. Het woord "koeien" heeft de gezamenlijke eigenschappen van alle koeien op de boerderij, maar een groot aantal individuele eigenschappen van Bessie enzovoort gaan daarbij verloren; samengevat als: het verzamelwoord "koeien" is abstracter dan het aanwijswoord "Bessie".

Verzamelwoorden VeeDe boerderij van Klaas heeft naast koeien ook paarden en varkens. Koeien en paarden en varkens zijn heel verschillend, maar voor boer Klaas toch ook weer gelijk in een aantal zaken: zo hebben zowel koeien als paarden voer nodig, produceren ze mest, enzovoort. Die gemeenschappelijke eigenschappen worden samengevat in het woord "vee", in het Engels livestock oftewel: "levende have" - wat ook gezien kan worden als een verzmaling van verzamelingen. Merk op dat er voor "vee" geen afbeelding is te maken. Kennelijk is het zo dat hoewel beide termen abstracties zijn, "vee" een andere relatie tot de werkelijkheid heeft dan "koe". Hiervoor is dus de term "hogere abstracties".

Als deel van "vee" verliest koe "Klara" weer een groot deel van haar eigenschappen: het melk geven (althans: als producent), en bijvoorbeeld ook haar kleur. Koeien zijn zwart-wit, paarden bruin en varkens roze, dus je kan niet spreken van de "kleur" van "vee". Dit wel doen is een vorm van "categorieverwarring", een zeer veel voorkomende redenatie- en taalfout uitleg of detail .

 Het is duidelijk dat hiermee het hek min of meer van de dam is. Zo kunnen we de "levende have" van boer Klaas samenvoegen met zijn "dode have", dat laatste zijn tractor, ploeg, maaimachine enzovoort, tot "inboedel". En "inboedel" kan weer worden samengenomen met landerijen en huis tot "bezit", "waarbij het laatste weer vertaalbaar is in "geld" of "rijkdom", rechts in de versie van S.I. Hayakawa uitleg of detail , de naamgever van het begrip in deze vorm (klik erop voor een vergroting).

Maar ook andere indelingen zijn mogelijk: het bezit van boer Klaas maakt deel uit van het "agrarische sector" van het dorp, het dorp maakt deel uit van de streek, de streek van het land enzovoort. Het hek is dus niet alleen van de dam wat betreft de hoogte van de abstracties die men kan maken, maar ook wat betreft de breedte.

In principe houdt het kunnen maken van verzamelingen nergens op: het heelal is groot genoeg. Maar het is redelijk duidelijk dat de nuttigheidswaarde van verzamelingen wel redelijk snel afneemt - abstracter dan "geld" lijkt weinig nuttig, en ook qua breedte zijn er beperkingen: koeien samen nemen met schilmesjes kán, maar lijkt weinig zinvol.

Dit is het model zoals ontwikkeld binnen de algemene semantiek, als beschrijving van wat er binnen het verschijnsel "taal" gebeurt. Het gaat nu uirgbreid worden. Eerst wordt Hayakawa's versie van de abstractieladder gegeneraliseerd door de natuurlijke objecten te vervangen door wiskundige: driehoeken, vierhoeken, enzovoort. Die generalisatie geeft een voorzet voor wat alitjd al de bedoeling was van Alfred Korzybski, de onwikkelaar van de algemene semantieK de verbinding met neurolgie en psychologie.

 Waar het in de abstractieladder om draait, is dat iedere stap twee dingen doet zoals gezien in de stap van koeien naar "vee": je omvat meer soorten dingen, en tegelijkertijd verlies je specifieke eigenschappen van die dingen. In de meer schematische abstractieladder van hiernaast zie je in de wolk van de "werkelijkheid" figuurtjes met verschillende eigenschappen als het aantal hoeken en de kleur. Dit voorbeeld laat iets zien dat moeilijk te simuleren is in meer natuurlijke modellen: er is hier geen natuurlijke voorkeur voor de keuze van gemeenschappelijke eigenschap. In dit specifieke voorbeeld zijn er twee alternatieven gekozen: onder kleur, en boven het aantal hoeken. Of omgekeerd: in de verzamelingen onder verdwijnt het aantal hoeken als kenmerk, en in die boven de kleur. En dit gegeneraliseerde voorbeeld toont meteen een ander nieuwe aspect: de keuze van criterium heeft een gevolg: kies kleur, en het houdt daarmee op. Kies hoeken, en verdere verzamelingen zijn mogelijk. Dat wel zeggen: hogere ordeningen. Oftewel, teruggaande naar de natuur: de keuze van criterium is van vitaal belang - overlevingsbelang. Want het zien van hogere ordeningen in de natuur leidt tot betere voorspellingen, dus tot beter overleven. En ook voor dat overleven is het wenselijk dat die betere ordeningen niet ingebouwd zijn maar aangeleerd, want de natuur is veranderlijk.

Kennis gepubliceerd in 2013 uitleg of detail laat zien dat dit letterlijk zo werkt binnen het brein, in het onderdeel genaamd de hippocampus  , liggende aan de rand van de aan de buitenkant liggende cortex en de binnenliggende emotie-organen. In de hippocampus worden zowel beelden als taal uitleg of detail herkend aan de hand van abstracte concepten in de waarneming en in het geheugen. In de cortex werd er "gedacht" en "geredeneerd" met de concepten. De andere helft van het brein, de speelse grazige weide, heeft ook een eigen plaats in een aantal onderdelen in het brein (de basale ganglia), zie hier uitleg of detail .

Dus waar de hippocampus de plaats is waar de waarnemingsindrukken worden geanalyseerd in abstracties, is het vermoedelijk ook de plaats waar die abstracties geleerd worden. Dus, uitgaande (zeg) van eerste pogingen middels trial and error, de plaats waar effectieve abstracties versterkt en permanent gemaakt worden, en ineffectieve verzwakt en verwijderd. En iedereen die ook maar iets weet over neurologie weet hoe in het brein processen worden versterkt: door de afgifte van dopamine.

De essentiële toepassing van dit alles is deze: net als ieder proces in de hersenen dat leidt tot het vrijmaken van dopamine, is ook dit proces onderhevig aan de potentie van verslaving: hoe abstracter en algemener het gemaakte begrip, des te meer kans op een "treffer", des te meer het abstracte begrip ingeslepen wordt in de hippocampus, des te meer kans op een treffer, enzovoort. Het boek van Hayakawa uitleg of detail waarin hij zijn versie van de abstractieladder introduceert, is voor een groot deel gewijd aan fouten in het omgaan met abstracties, en een groot deel van die fouten wordt ingegeven door verslaafheid, van licht tot zeer ernstig, aan de dopamine vrijgemaakt bij het gebruik van abstracties. Fouten met kleurrijke beschrijvende namen als "dead level abstracting" uitleg of detail en "chasing each other in verbal circles" uitleg of detail .

Die fraaie en al zo treffend gebleken eerste illustratie van wat er zoal omgaat in het hoofd kan dus aangepast worden tot dit:

Als eerste, om de waarde aan te geven: de wereld van de abstracties is getild een stukje boven die van de werkelijkheid, en verder omhoog gaand (zo goed mogelijk).

En de valkuilen zijn uitgebeeld als (dat zijn er meer, want er moet wat van geleerd worden):
-  het aantal hokjes is min of meer overeenkomstig gemaakt met het aantal concepten, en neemt dus af verder komende van de werkelijkheid.
-  de "personen" die de concepten bedienen, hebben nog steeds hun hoofd afgewend van de werkelijkheid (deels uit hoofde van tijdsbesparing).
- de weg naar de abstracties is een stuk drukker dan die terug naar de werkelijkheid.

De belangrijkste les uit dit alles is natuurlijk deze: als redenaties of argumenten ergens toe moeten leiden, zorg er dan altijd voor dat de uitkomst ervan iets zegt over de werkelijkheid. De buitenwereld. Die stap doorbreekt de cirkels leidende tot verslavingen.

Dat klink heel simpel, maar het aantal gevallen dat er aan voldaan is, buiten de wereld van de natuurwetenschappen uitleg of detail , ligt op geen ander gebied van de maatschappij boven de 20 procent, en zodra er ideologie om de hoek komt kijken uitleg of detail , of retorische trucs  of andere vormen van taalvervalsing worden gebruikt, nadert dat percentage razendsnel naar nul  .

Voor verdere uitwerking van het verslaving en de connectie met neurologie, zie hier uitleg of detail .


Naar Alg. semantiek, inleiding  , of site home  .