De Volkskrant, 25-02-2013, column door Aleid Truijens 17 feb.2013

Het vluchtige effect van een nieuwe jas

Tussentitel: Een woord als 'innovatie' betovert ons
.
Een uitspraak is geen toverstafje. Het komt maar zelden voor dat iets wat iemand zegt ogenblikkelijk de werkelijkheid verandert. 'De bal is uit' is zo'n uitspraak. Of: 'Je bent ontslagen'; 'U bent Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.' Maar als ík zoiets zeg, heel hard, in mijn werkkamer, gebeurt er niks. Voorwaarde is dat de spreker beroepshalve is voorzien van toverkracht. Heel machtig hoef je er niet voor te zijn. Een brave ambtenaar of dronken dorpskapelaan kan ook murmelen: 'Hierbij verklaar ik u man en vrouw' of 'Je zonden zijn vergeven, mijn kind.' En dan is het zo.

Ik kan schrijven: ' 'Joost is mijn beste vriend', ook al heet hij geen Joost of geeft Joost geen stuiver om mijn vriendschap. Toch zal de lezer het geloven; wat kan het hem schelen. Maar als ik schrijf: 'Ik wil Joost vermoorden', blijft dat niet zonder gevolgen. En bij 'Ik héb Joost vermoord' staat de recherche voor de deur. Ingewikkelder wordt het als ik beweer: 'Ik heb Joost wel vermoord, maar wilde dat niet. Ik dacht dat hij een inbreker was.' Dan gaat het ineens niet meer om de feiten, dood is dood, maar de intenties erachter. Over dat verschil, tussen uitspraken die de werkelijkheid veranderen, uitspraken die de werkelijkheid willen veranderen en uitspraken die de werkelijkheid koud laten, las ik ooit bij de taalfilosoof J.L. Austin. Een theorie van een simpele schoonheid.

We blijven het proberen, de taaie werkelijkheid met taal naar onze hand zetten. Vaak lijken de woorden ook toverformules. 'Ik houd van je!' Ook als dat niet waar is, kan het verstrekkende gevolgen hebben: huwelijk, kinderen, hypotheek, echtscheiding. Een krijsend uitgesproken 'Ik haat je!' kan een liefde beëindigen, ook al is het tegendeel waar en het tegengestelde effect beoogd. Met woorden moet je uitkijken.

Favoriet zijn woorden om van schuld af te komen. Excuses zijn excuses, de lei is weer schoon, ook al zijn vals en afgedwongen. 'We zijn uit elkaar gegroeid.' 'Je bent te hoog gekwalificeerd voor deze baan.' 'Ik ben je niet waard.' Die woorden bezwaren het gemoed minder dan een bot 'Ik wil je niet'. Toch zijn het doorgaans geen leugens. Wie zijn schuld zo inkleedt, lijkt op het kind dat - bedremmeld naast de scherven van mama's lievelingsvaas, de bal naast de voet - meldt: 'De vaas brak!'

Sommige woorden hebben op voorhand zo'n betoverende kracht - woorden als 'innovatie', 'vitaal', 'daadkracht' en 'cultuurverandering' - dat argumenten overbodig zijn. Liever geen behoudzucht, dwang en dadenloosheid, hoewel die in veel gevallen minder brokken maken. Soms heeft een leugen, of roekeloos optimisme, wel degelijk een spectaculair effect: 'Volgend jaar is de economische crisis voorbij' zet mensen aan om eindelijk een nieuw bankstel te kopen of de winterschilder in te huren, waardoor de voorspelling zichzelf waarmaakt.

Begrijpelijk dat politici telkens weer de werkelijkheid proberen te bezweren met magische formules. Zeggen is makkelijker dan doen. Want áls het lukt, is dat veel eenvoudiger dan de mammoettanker van de werkelijkheid, vastgelopen in het moeras van cultuur en gewoonte, een klein stukje te verplaatsen. Maar lukt het niet, dan slaan de feiten al snel als een natte dweil in het gezicht.

Het heeft geen zin om hoerenlopers voor crimineel uit te maken als prostituees, om wie het allemaal was begonnen, daardoor nog minder bescherming genieten - zie het mooie verhaal daarover van Irene de Pous (de Volkskrant, 23 februari). Het is hypocriet om nieuwkomers in een 'participatiecontact' plechtig te laten beloven dat ze vrouwen en homoseksuelen als volwaardige medeburgers beschouwen, als je weet dat velen van hen dat niet menen. Niet mógen menen van hun God, die ver boven minister Asscher staat. Net zoals veel reformatorische gelovigen dat niet menen, maar hun wordt geen belofte afgedwongen.

Het helpt evenmin om mensen die 'meedoen' niet langer 'allochtoon' te noemen. De afkeer van jongens die buurten onveilig maken, wordt niet kleiner als we ze 'Marokkaanse Nederlanders' noemen. Die mededeling op een cv zal ook niet sneller tot een baan leiden. Pas als overlast, gebrek aan kansen en werkloosheid geen kleur meer hebben, verliest de toevoeging 'Marokkaans' haar lading. Dan is iedereen Nederlander, ongeacht diens denkbeelden. Een nieuwe jas geeft het leven maar heel even fleur.





Naar Westerse cultuur, vertrouwen , Westerse organisatie , Sociologie lijst , Sociologie overzicht , of site home .