| Algemene semantiek | 20 dec.2009 |
Toepassingen: termen, vaagtaal
In dit tijdsgewricht vermoedelijk de meest voorkomende vorm van taalmisbruik is
vaagtaal, taal die er niet voor bedoeld zijn om informatie over te brengen, maar
juist om die te verhullen. De term is afkomstig van de volgende bron, en is
een wat algemenere versie van Hayakawa's learned jargon en babuism
(uit: De Volkskrant, 18-12-2009, door Olaf Tempelman):
|
Leren heen- en terugdenken over bekostigingsprikkels Tussentitel: Vaagtaal - linguïstisch misdrijf en smeermiddel
Grote Leiders, revolutionairen, maffiabazen en voorzitters van bestuursraden kun
je niet over een kam scheren. Echter: ze hebben doorgaans gemeenschappelijk dat
ze duidelijk zijn. Hun ondergeschikten bezondigen zich vaker aan minder helder
taalgebruik. Stalin zei: ‘Je kunt geen omelet bakken zonder eieren te breken.’
Sovjet-apparatsjiks spraken van de noodzaak tot het nemen van initiatieven ter
bevordering van een klimaat dat een sociale transformatie bewerkstelligt blabla.
Orwell schetste in 1984 een totalitaire samenleving waarin een
‘nieuwspraak’ was ontstaan waarmee echt iets zeggen onmogelijk was geworden. ... |
Een situatie die glashelder is, zou je zeggen: dit taalgebruik is misbruik van taal. Iets waar de meer exact en redelijk denkende mens geen moeite mee zou hebben om onverkort en zonder uitzondering te veroordelen. Maar niet de schrijver van dit artikel:
| Hoe kunnen zoveel normale mensen in hun taalgebruik zo diep zinken? ...Je kunt als normaal mens beginnen als beleidsmedewerker, en voor je het weet ben jij ook aan het heen- en terugdenken over veiligheidbeheerssystemen. Maar behalve beroepsdeformatie zou ook wel eens kunnen meespelen dat kristalhelder taalgebruik net zo fataal is voor een werkomgeving als het iedereen maar eerlijk zeggen wat je echt vindt. |
Maar dit geconstateerd hebbende is de conclusie eigenlijk nog steeds open: want dat een hele groep het doet zegt niets over de waarde ervan. Er zijn ook genoeg groepen van dieven geweest. Maar er is nog een argument:
| Vaagtaal is een taalkundig misdrijf én een smeermiddel. Het misdrijf moet worden aangepakt, maar in de wetenschap dat de nieuwe Hollandse specialiteit ‘zeggen-waar-het-op-staat’ ook zijn nadelen heeft, en diplomatie zijn voordelen. Want je moet er niet aan denken dat iedereen zich zo helder gaat uiten als Stalin of wijlen Fokker-topman Swarttouw. |
Wat op zich weer een vorm van taalvervuiling is: je moet het misdrijf aanpakken, maar toch niet. Of althans: een beetje. Ook te vertalen als: "Diefstal is fout, maar een beetje diefstal moet kunnen".
Waarmee we meteen reden nummer één hebben voor het niet- of minder veroordelen van taalmisbruik door de auteur. Want die is journalist, en journalisten zijn een van de veelvuldige hanteerders van dit soort taalmisbruik.
En dan kunnen we meteen door naar de reden voor het taalmisbruik dat in het boek
geconstateerd is: daarover mag journalist Olaf Tempelman wel beweren dat
(in principe) 'geen beroepsgroep' vrijuit gaat, maar dat is natuurlijk volkomen
onjuist. Hij geeft zelf al een voorbeeld: 'wijlen Fokker-topman Swarttouw'. Want
het is natuurlijk niet speciaal Frans Swarttouw, maar heel Fokker dat gruwelijk
heldere taal gebruikt. Want als je als Fokkerman geen gruwelijk heldere taal
gebruikt, dan gebeuren er ongelukken. Waarmee het onmiddellijk duidelijk is dat
dat voor de hele techniek geldt, waarbij we dan ook meteen de natuurwetenschap
kunnen meenemen. Nee, niet dé wetenschap, want sociologen zijn medegebruikers
van misbruiktaal als "multiculturele samenleving"
.
Dus technische en natuurwetenschappelijke beroepsgroep valt uiten het lijstje.
Waar valt er dan binnen? Nou, daarvan geven de auteurs van het boekje al de
voorbeelden: managers, beleidsmedewerkers, directeuren, personeelsfiguren, en,
al genoemd, journalisten - kortom: de alfa- en gamma-sectoren. Die sectoren die
in organisatie en bedrijfsleven de gang van zeken bepalen, daar nauwelijks
geschikt voor zijn, en dat verhullen door vaagtaal en jargon
.
Ligt de zaak dan helemaal zwart-wit? Nee, Tempelman heeft gelijk in dat er ook een plaats is voor,zeg maar, de verbale pauze - een niet-committerend antwoord, op bijvoorbeeld een vraag waarop een direct antwoord niet mogelijk of wenselijk is. Maar dat is een per geval situatie - het één-op-één of psychologische gebruik van "niet-duidelijke" taal. In de term "vaagtaal" slaat het op groepsgebruik - een heel andere zaak.
De conclusie is duidelijk. Net als op dat andere terrein waar vaagtaal welig
tiert, de politiek, is deze vaagtaal bedoeld om foute intenties en belangen te
verbergen - in de woorden gebruikt bij Termen
:
| Politieke discussie: discussie met als doel uit te vinden wie het meest effectief liegt dat hij geen belang heeft bij het gesprokene. |
De vaagtaal op de maatschappelijke werkvloer is van precies dezelfde soort.
Vaagtaal is dus, als die term wilt blijven gebruiken, wel een sociaal smeermiddel, maar een middel dat dient om sociale kwalen te binnen een groep te houden en voor de buitenwacht te verhullen. In de politiek is die kwaal het uitleven van eigenbelang onder het mom van algemeen belang, en op de werkvloer is de te verhullen kwaal die van incompetentie.
Naar Mengwoorden
,
Alg. semantiek lijst 
, Alg. semantiek overzicht
, of site home
.