De Volkskrant, 02-07-2011, door Piet Gerbrandy .2011

De volmaakte wereldorde van Epictetus

Non-fictie  | De enige vrijheid die de mens heeft, is zijn vermogen tot rationeel denken.

Door de economische crisis verliest u uw baan, uw geliefde gaat opnieuw vreemd en uw dochter sterft plotseling. Zijn dat redenen tot verdriet of wanhoop? Welnee! 'Mensen worden niet in verwarring gebracht door de gebeurtenissen, maar door hun opvattingen over de gebeurtenissen,' aldus de filosoof Epictetus (ca. 50-130). Het komt erop aan onderscheid te maken tussen wat wel, en wat niet in onze macht ligt. De wereld gaat zijn gang, daar doe je weinig aan, maar wat je erover denkt kun je zelf bepalen. Zeg dus nooit: 'Ik heb het verloren', maar: 'Ik heb het teruggegeven'. Zoals korenaren het doel hebben te rijpen om geoogst te kunnen worden, is het voor de mens rampzalig niet te sterven, want dat zou betekenen dat ze nooit geoogst worden.

Epictetus was ervaringsdeskundige waar het de wisselvalligheid van het lot betreft, maar dan vooral in positieve zin. Als Griekstalige slaaf geboren in het huidige Turkije, kwam hij terecht in de huishouding van een belangrijke hoveling van keizer Nero. In Rome kreeg hij gelegenheid filosofie te studeren, om aan het einde van de eerste eeuw, blijkbaar na te zijn vrijgelaten, zich in het westen van Griekenland als docent te vestigen. Zijn toegewijde leerling Arrianus, die we ook als historicus kennen, tekende Epictetus' colleges op, waarvan ruim vier boeken bewaard zijn gebleven. Daarnaast werden zijn voornaamste leerstellingen verzameld in het zogenaamde Handboekje, dat altijd grote populariteit heeft genoten.

Wat het Handboekje in het kort doet, wordt breed uitgesponnen in de colleges. Epictetus is een gedreven leraar die zijn filosofisch programma op aanschouwelijke wijze aan de man brengt. Hij geeft voorbeelden en vertelt anekdoten, citeert Homerus, gaat in op al dan niet fictieve tegenwerpingen en aarzelt niet zijn gehoor streng toe te spreken. Want goed leven is een serieus project, en het enige wat er echt toe doet.

Als sto´cus gaat Epictetus ervan uit dat de wereldorde volstrekt logisch in elkaar steekt en om die reden ook volmaakt is. Alles heeft een functie in het grote geheel van dit Intelligent Design, ook leed en ellende. Met de Voorzienigheid delen wij mensen het vermogen rationeel na te denken, en het is precies daarin dat onze enige vrijheid schuilt. We hebben de keuze de gebeurtenissen, die we op zichzelf niet kunnen be´nvloeden, niet alleen gelaten te ondergaan, maar zelfs enthousiast te verwelkomen, ook als het om ziekte, dood en verlies gaat. Vanzelfsprekend leeft een sto´cijn sober en rechtvaardig. En ook al vallen vriendschappen en familierelaties strikt genomen buiten het domein waarop de filosoof zich dient te richten, Epictetus is niet zo consequent dat hij ze rigoureus verwerpt. Maar pas op: 'Wanneer je regelmatig contact hebt met anderen, om een praatje te maken of feest te vieren of gewoon voor de gezelligheid, kunnen er twee dingen gebeuren: of jij gaat op die anderen lijken of zij op jou.' Dat is gevaarlijk, want je 'kunt niet omgaan met iemand die onder het roet zit zonder zelf met roet besmeurd te worden'. Voor je het weet smeert een ander je zijn ondeugden aan.

Gerard Boter en Rob Brouwer vertaalden het complete oeuvre van Epictetus. De vertaling is uitmuntend, de inleiding en de aantekeningen zijn helder en terzake, maar het is de vraag of dit project niet een beetje te veel van het goede biedt. Het Handboekje omvat in twintig pagina's alles wat je van deze filosofie zou willen weten, en hoewel de colleges stuk voor stuk levendig en retorisch effectief zijn, valt niet te ontkennen dat Epictetus zich voortdurend herhaalt. Het is dan ook geen genoegen het boek achter elkaar uit te lezen.

Blijkbaar heeft de uitgever dat voorzien, want van ieder college is een samenvatting gemaakt, wat het ongeduldige lezers erg gemakkelijk maakt zich tot de highlights te beperken. Maar die zijn dan ook de moeite waard.

Epictetus: Verzameld werk. Uit het Latijn vertaald door Gerard Boter en Rob Brouwer. Athenaeum-Polak & Van Gennep; 448 pagina's; Ç 34,95. ISBN 978 90 253 6857 9.


 

Naar Termen, geloof  ,  Algemeen, overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]