WERELD & DENKEN
 
 

Bronnen bij Algemene semantiek, therapie: CGT valkuilen (in ontwikkeling)

.2011

De cognitieve gedragstherapie hanteer een lijstje denkfouten of valkuilen die voorafgaan aan diverse zeken die bekend staan als geestelijke kwalen. Hier is zo'n lijstje (uit: Cognitieve Gedragstherapie voor Dummies, Rob Willson en Rhena Branch - de in het boek reeds in therapeutische vorm geformuleerde uitleg is omgezet in de basiskenmerk van de valkuil zelf):
 
  1. Doemdenken: het van molshopen bergen maken
2. Alles of niets denken
3. De toekomst voorspellen: het hanteren van de kristallen bol
4. Gedachten lezen: neem je eigen wilde ideeŽn bloedserieus
5. Emotioneel redeneren: neem aan dat (jouw) emoties feiten zijn
6. Overgeneraliseren: soms is altijd.
7. Etiketteren opplakken: het beoordelingsspelletje
8. Eisen stellen: rigide denken
9. Mentaal filteren: niet open staan voor de werkelijkheid
10. Positieve dingen wegwuiven: het kind met het badwater weggooien
11. Lage frustratietolerantie: verdraaglijke dingen als onverdraaglijk zien.
12. Dingen persoonlijk opvatten: jezelf in het middelpunt van het heelal zetten

Het is duidelijk dat het overgrote deel van deze punten gaat over het verschillen in het beeld dat de persoon van de werkelijkheid heeft en die werkelijkheid zelf. De werkelijkheid is dat:
 
  1. De molshoop is geen berg
2. Niets is absoluut
3. Weinig is voorspelbaar, en al helemaal niet de toekomst
4. IdeeŽn zijn producten van het overijverige brein, meestal met grote minachting voor de werkelijkheid
5. Het rationele denken is betrouwbaarder dan het emotionele
6. Niets is absoluut
7. Etiketten altijd beperkt geldig zijn en geverifieerd moeten worden
8. De werkelijkheid verandert, en de geest moet zich daaraan aanpassen
9. De werkelijkheid zich buiten de geest afspeelt
10. Het rationele denken is betrouwbaarder dan het emotionele
11. Het rationele denken is betrouwbaarder dan het emotionele
12. Niemand is onmisbaar, laat staan dat iemand het middelpunt van het heelal is.

Het drie keer voorkomen van de observatie "Het rationele denken is betrouwbaarder dan het emotionele" is een betwistbare tot afschuwwekkende stelling voor vrijwel alle personen en groepen die niet vallen onder de kwalificatie "bŤta's". Natuurlijk is ze zo waar als een waarneming maar waar kan zijn. Waarbij 'natuurlijk' staat voor het feit dat de natuur het redelijke deel van het brein heeft "ontwikkelt", omdat dat betere overlevingskansen biedt, dat wil zeggen: beter werkt, dan het voorgaande: het emotionele brein. Wie hier die observatie lezende er ook moeite mee heeft, kan zich beter eerst concentreren op dat probleem, omdat het hele cognitieve deel van dit soort therapie gericht is op het verstand, de cognities. Het gaat er in de therapieŽn om om de emotionele impulsen te leren beheersen, door met verstand te kijken naar hoe het werkt, en met name naar hoe het uitwerkt. In termen van Dr. Phil die in feite ook veel van de methodiek hanteert: "Does it work for you?" Een retorische vraag natuurlijk van de therapeut aan degene die met een klacht bij hem is gekomen.

Men zou kunnen aanvoeren dat bovenstaande denkproblemen in werkelijkheid emotionele zaken zijn, zoals men bij punt twaalf zou kunnen zeggen dat het egoÔsme is. Dat laatste is al niet juist. Iemand, bijvoorbeeld een gevierd acteur, zou makkelijk het idee kunnen ontwikkelen dat hij/zij toch redelijk dicht bij het middelpunt van het (sociale) heelal staat, maar toch op het moment dat aankomt op het verdelen van iets zich vrijgevig kunnen gedragen. Welk laatste een egoÔst beslist niet kan.

Nog duidelijker is het verschil met emoties als men denkt aan het overeenkomstige lijstje met emotionele problemen. De bekendste vorm daarvan is dat van "de zeven hoofdzonden": hoogmoed, hebzucht, wellust, jaloezie, gulzigheid, woede en gemakzucht. Welk lijstje duidelijk afwijkt van het lijstje boven. De denkfouten kunnen er wel van afstammen, maar ze zijn niet hetzelfde.

Een correctie die hier wel gemaakt moet worden, is dat het lijstje niet helemaal in de juiste context is geplaatst. Al de genoemde processen zijn namelijk van nature in het brein voorkomende processen die op zich een waarde (kunnen) hebben: het is belangrijk gevaar te herkennen en niet te onderschatten, alles of niets denken gaat makkelijker dus sneller en snelheid is vaak winst, de toekomst voorspellen is een essentiŽle vaardigheid, het is belangrijk om aandacht te schenken aan je intuÔties, generaliseren leidt ook tot snellere beslissingen, net als etiketteren, zonder eisen stellen blijft alles hetzelfde, gevaarlijke dingen zijn belangrijker dan ongevaarlijke, als persoon te veel verdragen van anderen leidt tot uitbuiting, en een ieder is zichzelf sowieso het naast. Waarna de corresponderende waarschuwingen van de CGT simpel gecorrigeerd kunnen worden door ze te voorzien van het voorvoegsel: "Te veel ...". Een aloude waarheid die door de opstellers van de CGT kennelijk even over het hoofd is gezien. Of weggelaten, maar op deze plaats is het echt nodig, omdat het een heel andere zaak is een bepaalde gewoonte geheel af te leren, of hem gewoon een stuk te verminderen. Dat laatst voelt en is een stuk haalbaarder.

Dan blijven er van het lijstje nog een paar over: van emotioneel denken is maar heel zelden iets echt goeds waar te nemen. Emotie op zich is prima, maar je moet er niet mee gaan denken. En voor beslissingen in het algemeen lijken ze ook relatief weinig waardevol. Ja, intuÔtie, daar heb je wat aan, maar dat is iets heel anders. Die mensen die een ander vliegtuig nemen vlak voordat het verongelukt, "raadplegen" niet hun emoties, maar hun intuÔties. Mensen die iemand met een hakbijl bewerken volgen niet hun intuÔtie, maar hun emoties. Zwart-wit gesteld, maar het geeft een richting aan.

Mentaal filteren is ook zo'n ding waarvan het vrij moeilijk is nuttige toepassingen te bedenken. Je gewaar zijn van de werkelijkheid en je aanpassen daaraan lijkt een sterk wapen in de strijd om overleving op wat voor niveau dan ook: van de savanne in concurrentie met de leeuwen, of op kantoor in de omgang met wispelturige managers.

Deze twee items verdienen dus een aparte behandeling - misschien zijn het ook wel gevallen van "Te veel ...", maar dan ligt de grens duidelijk ergens heel anders (overigens: dit is tevens een voorbeeld van een geldige toepassing van zwart-wit denken: als de grenzen echt heel anders liggen, mag je een streep trekken). De aard van de aparte behandeling is niet moeilijk te bedenken, zodra je je realiseert dat als je die twee items: niet emotioneel denken en je gewaar zijn van je omgeving en niet mentaal filteren, consequent toepast, je dan ook veel minder of zelfs niet ten prooi zou vallen aan de overige valkuilen. Ga maar na: alle overige items op het lijstje vallen onder de noemer dat het idee in de geest niet klopt met de werkelijkheid.

Op dit punt aangekomen zou je het besluit kunnen nemen om, voor je verder gaat met de meer specifieke zaken, eerst aandacht besteedt aan de algemene zaak van de relatie tussen geest en werkelijkheid. Gelukkig hoeven we dat hier niet meer te doen, want het is al gedaan in de vorm van wat hier "algemene semantiek" heet, de bestudering van de relatie tussen woorden en werkelijkheid => . Waarbij we voorlopig maar even aannemen dat de woorden die mensen uiten representatief genoeg zijn voor wat er in hun geest gebeurt, en dat andere toegangswegen, zo ze bestaan, in dit verband niet erg relevant zijn.

Dat we op een dergelijk wissel tussen twee sporen zijn beland, is niet erg verwonderlijk. De grondlegger van de cognitieve therapie, Aaron Beck, net als de grondlegger van het aanverwante rationeel-emotieve therapie, Norman Ellis, heeft zich laten inspireren door de algemene semantiek, en aanverwante taalkundigen die zich bezig hielden met de relatie tussen woord en werkelijkheid.

Staande op dit wissel kan men dus besluiten eerst de algemene semantiek te bestuderen, voor men verder gaat met de mee specifieke psychologische problemen van het rijtje boven. Maar andersom is ook prima mogelijk. Dit is een kwestie van persoonlijke voorkeuren. Voor alle duidelijkheid: een korte zakelijke inleiding tot de algemene semantiek staat hier => , en een wat langere, meer filosofische, hier => .

Maar voor dat men het wissel overgaat, nog een opmerking over een zaak die zowel in de algemene semantiek als in de de verschillende therapieŽn nogal onderbelicht of gemist wordt: het liegen, en het belang ervan. Het is volkomen helder dat iedere hoop om iets te bereiken in de richting van de genoemde specifieke psychologische problemen of het algemene probleem tussen woord en werkelijkheid opgegeven kan worden, als je als persoon bewust iets aan de werkelijkheid gaat veranderen. Als je ziet dat de brandweerauto rood is, maar tegen iemand anders beweert dat deze blauw was. Als je gaat "liegen". Want dat is wat "liegen" is: beschrijvingen van de werkelijkheid geven waarvan je weet dat ze niet met werkelijkheid overeenstemmen. Waarbij de term zelf het natuurlijk zwart-wit formuleert, en er, even natuurlijk, allerlei gradaties bestaan, bijvoorbeeld aangaande de zekerheid van de informatie.

Desalniettemin is de essentie van het verschijnsel "liegen" ook volkomen duidelijk aanwezig in het lijstje boven, indien hierop gewezen: de aanwijzing dat je van molshopen geen bergen moet maken, gaat er impliciet vanuit dat de bergen inderdaad bergen zijn, en geen molshopen. Oftewel: er is een objectieve werkelijkheid waarin het onderhavige onderwerp inderdaad een molshoop is, en geen berg. En dat de uitspraak "Het is een berg" een leugen is, als deze welbewust wordt gedaan.

In het geval van het van molshopen bergen maken in de zin van het hebben van een psychologisch probleem, is er kennelijk geen sprake van bewust liegen, anders zou de betreffende persoon het anders noemen. Maar er kan wel sprake zijn van onbewust liegen. Of beter: er is altijd sprake van onbewust liegen, en het is eigenlijk alleen de vraag hoe die leugen daar is gekomen. Waarbij we er vanuit gaan dat dit niet in ťťn enkele stap is gebeurd (een directe, grotere, leugen is meestal makkelijk detecteerbaar), maar in diverse deelstapjes.

Wat betreft de oorsprong van een onbewuste leugen, groot of klein, zijn er principieel twee mogelijkheden: het komt van jezelf, of van anderen. Dat wil zeggen: je hebt zelf ťťn of meerdere van de kleinere onwaarheden of leugentjes aangeleverd waaruit de onderhavige grotere, leugen is ontstaan, of die kleinere leugens komen van anderen. Of een combinatie, maar die kan je weer splitsen.

De eerste mogelijkheid, het komt van jezelf, leidt tot een cirkelprobleem, namelijk de vraag waar die andere, kleinere, leugentjes vandaan komen, enzovoort. Op dit punt beland, is het onmogelijk om verder te komen, zonder de specifieke zaak te kennen waar het om gaat. Maar misschien is het volgende aforisme daarbij behulpzaam: "De mens liegt veel vaker tegen zichzelf dan tegen een ander". Waarbij er zelfs psychologische theorieŽn zijn die beweren dat het gezond is om jezelf hoger in te schatten dan de werkelijkheid is. Wat in de praktijk gebracht wordt, of werd, door mensen die zichzelf realistischer beoordelen, lager te scoren op persoonlijkheidstests zoals afgenomen bij sollicitaties. Een door theorie gesanctioneerde vorm van liegen, dus. Hier wordt dit minder waarschijnlijk geacht, waarover zo meteen wat meer. Waarna er wat betreft de oplossing slechts ťťn ding overblijft, namelijk ťťn van de adagia van Dr. Phil => , afkomstig uit de kale gedragstherapie => : "Stop ermee om het wel te doen". Geen gezeur over een moeilijke jeugd en dat je zelf ook geslagen werd: "Take a live time decision. Just stop hitting your child!". Doodgewoon omdat het slecht voor jezelf is en met wel-slaan beslist geen stap verder komt. De behandeling van je eigen pijn komt later.

Waarmee we gekomen zijn bij de tweede mogelijke oorsprong van leugens, groot of klein: een andere persoon. Het leidt weinig twijfel wat betreft hoe de leugen in de wereld is gekomen: het is een bijverschijnsel van het groepsleven, waarin een bepaald individu kan meedelen in de gezamenlijke opbrengst van de jacht of anderszinse vormen van fourageren, en als hij zelf iets lekkers gevonden heeft, kan besluiten dit voor zichzelf te houden. Door latere, menselijke, filosofen verwoord in termen als Quisque sibi proximus - of: "Een ieder is zichzelf het naast". Voor alle duidelijkheid: deze vormen van liegen zijn al waargenomen bij mensapen, en er is alle kans dat ook nog lagere groepsdieren het ook kennen. Bij vogels, ook slimmere dieren dan men gewoonlijk denkt, is waargenomen dat individuen die een lekker hapje gevonden hadden, een algemeen alarmsignaal voor hun groepsgenoten afgaven, opdat die vluchten, de leugenaar en zijn lekkere hapje achterlatend. Ook is het duidelijk dat als ieder groepslid dat zou doen, er van het gezamenlijke fourageren op den duur niets terecht zou komen. En er zijn waarnemingen van hoe de groep hiervoor zorgt: door de leugenaar te corrigeren - bij chimpansees door het betreffende individu in elkaar te slaan.

Het menselijke groepsleven is zeer veel ingewikkelder dan het dierlijke. Net als de menselijke mogelijkheden en capaciteiten tot liegen. Waarbij het overgrote deel van die mogelijkheden en praktijken zich afspelen op het verbale vlak: liegen met woorden. Wie dus voor het probleem staat om te ontdekken hoe een leugen in zijn geest is ontstaan, en daarvan een oorzaak buiten hemzelf vermoedt, staat dus voor het probleem om de verbale uitingen van anderen te scannen op mogelijke leugens.

Omdat dit een probleem is van de algemene, of algemeen semantische, soort, is dit alhier ook reeds gedaan, in het artikel genaamd Informatie-filter => . De kern van dat artikel is dat je moet kijken naar de belangen van de spreker of schrijver ten opzichte van zijn onderwerp. Het is eigenlijk de aanpak van een detective, zoals de dikbuikige Magnus Ridolph, die ingehuurd wordt om een serie moorden op te lossen in het etnisch zeer gemengde stadje Sclerotto City, gelegen op een planeet in een uithoek van de Gaeaanse zwerm. Omdat het sowieso al moeilijk tot onmogelijk is om de intelligente afstammelingen van slangachtigen, vogels, neushoorns en dergelijke te verstaan, laat staan hun motieven te begrijpen, vervalt Magnus Ridolph in een nog basalere aanpak: "Wie heeft er het meeste voordeel bij de moorden?", te herleiden tot het nog concretere "Wie is er de laatste tijd het meest op vooruit gegaan?". De methode van het correleren aan belangen.

Op het maatschappelijke vlak staat de huidige mens die uit alle informatie die tot hem komen de leugens van de feiten wil onderscheiden, voor eenzelfde soort probleem als Magnus Ridolph: de taalbarriŤre. Niet in de zin van de letterlijke onverstaanbaarheid, maar in de manier waarop de boodschap in woorden is gegoten. Die boodschap wordt namelijk verstopt in een verpakking van mooi uitziende woorden, redelijk lijkende redenaties en prachtige verhalen en vergezichten, zodanig dat de informatie die in de kern ervan besloten zit, maar moeilijk gevonden kan worden, en minstens even moeilijk op haar inhoudelijke werkelijkheidswaarde gecontroleerd. De algemene methodiek heet "retorica", en de diverse onderdelen om de leugens te verbergen heten "retorische trucs" => . Door gebruik te maken van deze methodieken, weten de hanteerders ervan, de top derde van de maatschappij (graaiers =>  en lakeien =>), een boodschap te verspreiden die in het nadeel is van degenen die de boodschap ontvangen, de onderste tweederde, gepaard gaande met de leugen dat ze in ieder belang handelen en spreken, zonder dat dit direct detecteerbaar is.

Dezelfde soort processen spelen vermoedelijk een rol op het persoonlijke en individuele vlak, bij het binnendringen van kleinere leugens in de geest die uiteindelijk een groter, zichtbaar psychologisch probleem veroorzaken. Voor zover dat de eigen leugens van het individu zijn, is de rol van de retorica overgenomen door allerlei, meestal emotionele, overwegingen, zoals bijvoorbeeld eigenwaan of jaloezie.

Maar het sociologische voorbeeld speelt ook directer, in dat het door middel van allerlei algemeen culturele opvattingen ook zeer veel ideeŽn en informatie in de geest van het individu inbrengt. En net als de welbewuste manipulatie verspreid door de top van de maatschappij, kunnen ook die meer algemene opvattingen diverse mate van leugens bevatten. Zo als daar is de leugen dat het individu geheel en al los kan staan van zijn maatschappelijke omgeving, zoals dat inherent aanwezig is in het neoliberalisme. En het neoliberalisme wordt door een flink deel van de maatschappij, weer die top derde, voorgesteld als uiterst deugdzaam iets. Waardoor iemand op het idee kan komen als hij niet de top van de maatschappij haalt, of de wedstrijd wint, hij mislukt is in het leven - het neoliberale "Winner takes all". Hetgeen boven in het lijstje staat als het psychologische probleem van het zwart-witdenken.

 

Terug naar psychologische nadruk - sociologische aspecten naar elders.
Basis (naar Therapie zelf?): Drie voorwaarden: 1: Geen religie en andere ideologie. 2: Besef van verschil tussen beeld van werkelijkheid en de werkelijkheid (map& territory). 3. Besef verschil tussen woord en ding waar het voor staat.

Met 1: Dan in de orde van vijf jaar nodig om de basiselementen eruit te krijgen, zie Naema Tahir - met veel ellende. Altijd blijvende restanten,. Mee leren leven (zie ouderrelatie).


Naar Alg. semantiek, therapie  , Alg. semantiek lijst  , Alg. semantiek overzicht  , of site home  .