De Volkskrant, 20-05-2006, column van Marjolijn Februari
 
Leonardo stond regelmatig een halve dag in diep gepeins naar zijn eigen werk te kijken

Tussentitel: Het verkeerd interpreteren heeft door de geschiedenis heen zulke prachtige resultaten opgeleverd

Dan was ik de columnist, zij waren Den Haag en jullie waren de Nederlandse bevolking. En dan moest ik kritisch commentaar leveren, terwijl zij vanuit hun keizersloge een parlementariër voor de leeuwen gooiden en jullie de stemkastjes alvast tevoorschijn haalden.
     Deze week heb ik geen kritisch commentaar. Ik probeer het wel, maar als ik na een uur teruglees wat ik heb geschreven staat er dit: '...'. Na twee uur staat er dit: '......'. En aan het eind van de ochtend staat er na heel diep nadenken dit: '.......................'.
    Het verhaal gaat dat Leonardo da Vinci, toen hij in Milaan Het Laatste Avondmaal schilderde voor de Dominicanen van Santa Maria delle Grazie, regelmatig een halve dag niets deed en alleen maar in diep gepeins verzonken naar zijn eigen werk stond te kijken. 'Een genie presteert soms meer naarmate hij minder doet', legde hij uit. En dat is een hele geruststelling voor wie een ochtend lang naar een leeg beeldscherm heeft zitten turen.
    De Prior van Santa Maria delle Grazie was veel minder nadenkelijk aangelegd dan Leonardo. Hij had liever dat de schilder met een kwast in elke hand gewoon lekker doorschilderde en dus ging hij naar de Hertog om zijn beklag te doen. Leonardo legde daarop aan de Hertog uit waarom hij zoveel extra denktijd nodig had: het kostte hem vooral moeite om zich het gezicht van de gemene Judas voor te stellen. Eigenlijk moest hij op zoek naar een model, zei hij, maar als er haast bij was, kon hij natuurlijk ook het gezicht van de Prior gebruiken. De Hertog barstte in lachen uit, de Prior ging er geschrokken vandoor en Leonardo werkte langzaam verder.
    Deze anekdote vis ik vandaag op uit het boek Kunstenaarslevens van Giorgi Vasari uit 1568. Misschien komt het verhaal ook wel voor in The Da Vinci Code van schrijver Dan Brown, maar dat heb ik nog niet gelezen. Inmiddels wemelt het natuurlijk overal al tijden van de verhalen over Leonardo da Vinci en zijn schilderijen, want Dan Brown heeft in de afbeeldingen op die schilderijen allerlei spannende en geheime boodschappen ontdekt, en hij is zelfs een liefdesaffaire op het spoor gekomen tussen Jezus en Maria Magdalena. Met de film The Da Vinci Code in aantocht wijdde de Duitse krant Die Zeit er dus ook maar een ernstig artikel aan.
    Kunsthistoricus Frank Zöllner moppert in dat artikel net als andere deskundigen dat Dan Brown in zijn boek een potje heeft gemaakt van de kunstinterpretaties. 'Das hermeneutische Anspruchsniveau' van die interpretaties is niet hoog, zegt Zöllner, wat eigenlijk vooral betekent dat er volgens hem vreselijk gerommeld wordt met symbolen. Dan Brown verwisselt de symbolische betekenis van links en rechts, hij verwart Jezus met Johannes de Doper, hij haalt mannen en vrouwen door elkaar en hij legt handgebaren overduidelijk verkeerd uit. Dan Brown, kortom, is een beeldverdraaier: 'Der grosse Bildverdreher'.
    Natuurlijk bestaan er ook geen bewijzen voor de lettersymboliek die Dan Brown ontdekt in het werk van Leonardo, zegt Zöllner, 'natuurlijk niet'. En dan sluit hij af met de conclusie dat er gewoon heel veel van dit soort Dan Browns op de wereld zijn. Handige jongens die hedendaagse gevoelens van wrok en de moderne behoefte aan complottheorieën willen bevredigen aan de hand van oude meesterwerken. 'We zullen de schilderijen moeten verdedigen tegen hun vermeend onschuldige, hedendaags-onhistorische blik.'
    De suggestie van Zöllner is duidelijk: alleen deskundigen beschikken over de waarheid en daarmee moeten ze de beeldverdraaiers te lijf. Maar deze suggestie stuit meteen op bezwaren. Ten eerste is het boek van Dan Brown fictie, dus doet waarheid er weinig toe. Ten tweede legt deskundige Zöllner in zijn artikel zelf ook claims die uiterst omstreden zijn: zo is zijn verwijzing naar Leonardo's homoseksualiteit volgens andere deskundigen juist een schoolvoorbeeld van hineininterpretieren. En ten derde begrepen kunstenaars de hele geschiedenis door allerlei symbolen verkeerd, dus past Dan Brown keurig in een lange, artistieke traditie.
    De grote kunsthistoricus Ernst Gombrich schrijft in zijn klassieke essaybundel over Renaissancekunst, Symbolic Images, dat de codes van de Renaissance lang niet altijd eenvoudig te kraken zijn. Soms ontbreekt het in latere eeuwen aan kennis. En dan ontstaat inderdaad het gevaar dat je als een spion overal codes begint te zien waar ze niet zijn. Gombrich vertelt daarbij het verhaal van een fysicus, die in de Tweede Wereldoorlog een telegram kreeg van Niels Bohr met de vraag of er nieuws was van Maud. De fysicus begon te puzzelen en kwam uiteindelijk tot de conclusie dat Bohr het had over de atoombom en de 'Military Application of Uranium Disintegration' - maar Bohr had het gewoon over Maud.
    Dit spionnenbezwaar zou je tegen Dan Brown en alle grote beeldverdraaiers kunnen inbrengen - als het verkeerd interpreteren door de geschiedenis heen niet zulke prachtige resultaten had opgeleverd. Erwin Panofsky, een andere fameuze kunsthistoricus, noemt als voorbeeld de geboorte van Venus, door Ovidius in zijn Metamorfosen in romantische termen beschreven: 'Zwemmend in zee, met een zeeschelp in haar rechterhand, versierd met rozen en vergezeld van om haar heen fladderende duiven.'
    Maar omdat sommige kunstenaars de woorden concham marinam in de tekst lazen als aucam marinam, lieten ze Venus niet uit de golven oprijzen met een zeeschelp, maar met een zeegans in haar rechterhand. En minstens één van hen, schrijft Panofsky, wilde de zeegans zo graag onderscheiden van de gewone landgans, dat hij hem voorzag van vissenstaart en schubben.
    Kunst en schoonheid hebben ontegenzeggelijk baat bij beeldverdraaien en niet bij de benepenheid en de rechtlijnigheid van het dagelijks leven - volgens mij is dat de geheime en opzienbarende boodschap van Venus met de zeegans.


Terug naar Filosofie lijst , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]