De Volkskrant, 30-04-2016, door Frank Meester, filosoof en publicist .2009

Wereldbeeld | Wantrouw de rechtlijnigen

Leve de vleesetende vegetariŽr

Consequent zijn wordt ten onrechte hoog gewaardeerd, vindt Frank Meester. Het is onmogelijk, onwenselijk en zelfs gevaarlijk.

Tussentitel: Inconsequenter leven is niet gemakkelijk leven; het vereist zelfbeheersing en een bijzonder flexibele geest

'Diervriendelijk vlees bestaat niet', scandeerden fanatieke vegetariŽrs voor de deur van de biologische slager bij mij in de buurt. Strikt genomen hadden ze een punt, maar een beetje vreemd vond ik het wel. Ik had sterk de indruk dat ze hun pijlen beter hadden kunnen richten op een kiloknaller of een megastal.

Hoe zouden deze vegetariŽrs tot hun besluit zijn gekomen om juist bij een biologische slager te gaan demonstreren? Ze zullen ooit besloten hebben geen dierlijk voedsel meer tot zich te nemen. Een nobel streven: daarmee voorkomen ze dierenleed, dragen ze aanzienlijk minder bij aan de CO2-uitstoot en verkleinen ze hun ecologische voetstap onmiddellijk. Maar goed, als je consequent bent, kun je het daar niet bij laten. Want als je echt overtuigd bent van je mening, moet je proberen anderen daarvan te overtuigen. Eigenlijk is het moreel verwerpelijk dat niet te doen. En zo kan het dus gebeuren dat je op een dag besluit vegetariŽr te worden en je jezelf niet veel later al demonstrerend aantreft bij een biologische slager. Als je niet oppast, streef je heel consequent je doel voorbij.



Draaikont

En denk nu niet dat alleen vegetariŽrs dit zo doen, het consequente denken van niet-vegetariŽrs is vaak nog erger. Als je zegt dat je vegetariŽr bent, grijpen veel niet-vegetariŽrs elke kans aan om je op inconsequenties te wijzen. 'Ja, maar je draagt wel leren schoenen.' En als ze je een keer betrappen op het eten van vlees, dan is het hek echt van de dam. Terwijl de vegetariŽr, die toch al nooit vlees eet, juist het recht heeft om zo heel af en toe een stukje dierlijk voedsel te eten. Als het gaat om het verminderen van dierenleed en CO2-uitstoot zou het veel effectiever zijn als al die vleeseters nu eens een stuk minder vlees eten.

Het komt allemaal doordat we consequent zijn hoog waarderen en inconsequentie zien als een doodzonde. Kijk maar naar de politiek. Wanneer je als politicus wordt beticht van draaien, raak je beschadigd. Het beroemdste voorbeeld uit de recente Nederlandse geschiedenis is ongetwijfeld dat van Wouter Bos. 'U draait en u bent niet eerlijk', zei Balkenende tegen hem tijdens een radiodebat. Vervolgens bleef het CDA Bos als inconsequente draaikont afschilderen. En met succes. Bos' Partij van de Arbeid lag een straatlengte voor in de peilingen, maar uiteindelijk werd het CDA de grootste partij. Het is ook de standaardtactiek van Geert Wilders en de PVV geworden. Wilders weet zichzelf telkens neer te zetten als de enige consequente te midden van inconsequenten. En ook Wilders heeft er succes mee. Fijn voor hem, maar als samenleving schieten we er weinig mee op. We zouden inconsequentie veel meer moeten waarderen.

Natuurlijk weet ik wel dat het prettig is om een helder en consequent wereldbeeld te hebben. Dat geeft duidelijke richtlijnen voor je handelen en een gevoel van rust. Maar het is lastig vol te houden: de wereld verandert voortdurend en je hebt nu eenmaal ook te maken met anderen die anders over dingen kunnen denken. Bovendien is volledige consequentie onmogelijk. Vroeg of laat ontdek je dat elke ordening, elke verhaal, elk systeem 'tekortschiet', dat wil zeggen: niet helemaal consequent is. Er zijn altijd losse eindjes en restcategorieŽn.

Dat merk je al bij iets simpels als het opruimen van je bureau. Als je een indeling hebt bedacht voor de stapel papieren, zit je uiteindelijk altijd met een rest, de dingen die niet in een van de hokjes passen. Wat doe je daarmee? Je kunt die genadeloos door de papierversnipperaar halen, ze wegmoffelen in een verborgen laatje of ze een beetje op je bureau laten slingeren. Natuurlijk is het ook mogelijk om voor een andere ordening te kiezen die deze dingen wel een belangrijkere plek geeft, het probleem is alleen dat je dan weer andere restcategorieŽn overhoudt. Hoe fijnmaziger je ordening, hoe minder restcategorieŽn, maar hoe ingewikkelder en onhandiger in het gebruik. Het zal nooit lukken een ordening te bedenken die alles een gelijke plek geeft, want dan kom je uit bij chaos.

Zo kent ook de maatschappij losse eindjes en restcategorieŽn, zoals mensen die niet in het systeem passen: vluchtelingen, andersdenkenden, verstandelijk beperkten, ouden van dagen. Wat doe je met hen? In de versnipperaar? Of wegstoppen in een laatje? In Nederland kiezen we meestal voor de laatste oplossing: we stoppen ze in inrichtingen of vluchtelingenkampen, bij voorkeur buiten de bewoonde wereld.



Verdelgen

En dan zijn er nog mensen die een ander consequent systeem voorstaan en dat van jou betwisten. Wat moet je met hen? Verdelgen? Negeren? Overreden? De wang toekeren? Op kleine schaal is het probleem misschien nog redelijk overzichtelijk, maar in de geschiedenis zijn voorbeelden te vinden waarbij het desastreus uit de hand liep. Vaak komt er dan nog een hoger ordenend principe bij kijken: God. Dan kan het echt gevaarlijk worden. Volgens de Sloveense filosoof Slavoj éiěek moeten we de beroemde uitspraak van Russische negentiende-eeuwse schrijver Fjodor Dostojevski dat als God niet bestaat alles geoorloofd is, omdraaien: als God bestaat, is alles, 'zelfs het opblazen van honderden onschuldige omstanders, geoorloofd'. 'Omdat een directe band met God onze schending van om het even welke louter menselijke restricties en consideraties rechtvaardigt.' En voor alle duidelijkheid: bij deze goden gaat het niet altijd om religie. éiěek: 'De 'goddeloze' stalinistische communisten zijn daar het ultieme bewijs van. Voor hen was alles geoorloofd, omdat zij zichzelf als directe werktuigen zagen van hun godheid, de Historische Noodzaak van de Ontwikkeling naar het Communisme.'

Onze democratie is in dit licht een prachtig systeem. Meerdere partijen met verschillende wereldbeelden moeten er samen zien uit te komen. Het is de ultieme manier om desastreuze gevolgen van consequent denken te voorkomen. Des te gekker is het dat we onze politici juist genadeloos afrekenen op de inconsequenties van hun standpunten. Wat hebben we liever, politici die het beste besluit nemen, die er met andersdenkenden proberen uit te komen, of politici die koste wat kost vasthouden aan een standpunt, om de enige reden dat dat nou eenmaal hun standpunt was? In een klimaat waar alles om consequentie draait wordt het erg lastig om eens iets uit te proberen, want voor je het weet, word je beticht van inconsequentie. Politici die beweren dat ze, in tegenstelling tot de anderen, nu eindelijk eens consequent zullen zijn en echt de waarheid zullen spreken, moet je dus juist wantrouwen. Want of ze liegen of ze zijn uit op een dictatuur.



Supermens

Maar kunnen wij dan zomaar helemaal zonder die ordeningen? Hebben wij niet een minimale vorm van consequentie nodig om ons handelen op te baseren? Volgens de Duitse denker Friedrich Nietzsche zou het moment ooit komen dat we werkelijk zonder consequentie kunnen, alleen moest daarvoor wel eerst een nieuwe mens opstaan: de ‹bermensch. Bij deze Łbermensch moet je niet denken aan de karikatuur die Adolf Hitler ervan maakte - een zuivere AriŽr die volgens de nazistische vastomlijnde ideologie denkt en handelt -, maar juist aan iemand die zonder ideologie kan leven: een wezen dat geen wereldbeeld nodig heeft, niet streeft naar enige vorm van consequentie, die zich kan redden in de chaos. De mens is een 'brug', een 'overgang', een 'koord, geknoopt tussen het dier en ‹bermensch', schrijft Nietzsche in Aldus sprak Zarathoestra. Wij naar consequentie strevende mensen zijn volgens Nietzsche dus van voorbijgaande aard.

Net als Nietzsche denk ik dat leven zonder wereldbeeld te hoog gegrepen is voor de huidige mens, maar ik vraag me wel af of die ‹bermensch er ooit zal komen. In ieder geval kunnen we in afwachting van deze supermens voorlopig maar beter leren leven met wereldbeelden die weliswaar een zwakke vorm van consistentie kennen, maar uiteindelijk toch inconsequent blijken. Als we onze irritaties daarover wat kunnen onderdrukken zijn we al een heel eind. Want een inconsequenter leven is geen gemakkelijk leven - het vereist zelfbeheersing en een bijzonder flexibele geest. Je moet wel iets van richtlijnen hebben, maar die ook weer niet al te serieus nemen.

De verleiding om te denken dat je eindelijk het consequente systeem hebt gevonden, ligt altijd op de loer. Inconsequentie blijft nu eenmaal irriteren. Juist daarom heb ik zo'n waardering voor de flexitariŽr, de levensminnende doodgraver, de fietsende autobezitter, de varende landrot, de niet-stemmende politicus, de dronken geheelonthouder en de rokende arts. Ze houden het vol omdat zij weten dat jede Konsequenz zum Teufel fŁhrt.






Web:
TT:
Als je een indeling hebt bedacht voor de stapel papieren, zit je uiteindelijk altijd met een rest, de dingen die niet in een van de hokjes passen - Frank Meester


Red:  


Terug naar Filosofie lijst , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]