De Volkskrant, 28-01-2017, boekrecensie door Hans Achterhuis .2009

Martha Nussbaum neemt zonder veel argumentatie afstand van veel van haar vroegere posities.

Zij kwam, zij zag, zij overwon. Afgelopen december bracht de Amerikaanse filosoof Martha Nussbaum een bliksembezoek aan Nederland ter gelegenheid van de verschijning van Woede en vergeving. Haar lezingen in kerken en schouwburgen trokken duizenden belangstellenden. Tussendoor voerde ze gesprekken met journalisten en werd zij in Buitenhof ge´nterviewd. De 70-jarige houdt dit soort programma's vol dankzij haar topconditie. In Amsterdam heeft ze vlak bij haar hotel een vast fitnesscentrum voor haar dagelijkse workout.

'Filosofie als topsport' oordeelde een journalisten die met haar sprak. Gezien de inhoud van Woede en vergeving is het maar goed dat Nussbaum deze vergelijking niet onder ogen kreeg. Van sport, laat staan van topsport, moet zij niets hebben. Mensen strijden daarin met en ten koste van anderen om te winnen. Vaak worden sporters daarbij volgens Nussbaum door woede gedreven. Vooral boksen en het Amerikaanse football geven jongens een slecht voorbeeld.

Interessant in dit verband is dat Nelson Mandela, voor Nussbaum de grote held van de woedeloosheid, in zijn jonge jaren een fanatiek bokser was. Nussbaum herleidt zijn voorbeeldige optreden onder andere tot het feit dat hij het sto´cijnse gedachtengoed van Marcus Aurelius bestudeerde. Het idee dat hij ook bij het boksen moest leren om constructief met woede om te gaan, komt niet bij haar op.

Het zal duidelijk zijn dat ik Woede en vergeving niet met grote instemming heb gelezen. Dat had ik niet verwacht; ik heb, net als talloze anderen, veel van Nussbaum geleerd. Twee zaken springen eruit. In de eerste plaats liet zij via nauwgezette interpretaties zien hoe literatuur op vruchtbare wijze filosofisch kon worden onderzocht. Haar eerste grote studie, De breekbaarheid van het goede uit 1986, was een regelrechte sensatie. Haar besprekingen van Griekse tragedies dwongen haar lezers terug naar de literaire teksten.

In haar volgende boeken onderzocht Nussbaum, vaak weer aan de hand van literatuur, de rol van emoties. Zij betoogde dat emoties een cognitieve functie hebben. Niet alleen de koude ratio maar ook hete gevoelens kunnen helpen om ons in de wereld te oriŰnteren. De filosofische neiging om emoties zo veel mogelijk uit te bannen wijst Nussbaum met behulp van veel literaire voorbeelden af.

In Woede en vergeving neemt Nussbaum afstand van veel van haar vroegere posities. Haar analyses zijn nu sterk normatief. In de inleiding maakt zij haar stellingname van meet af aan duidelijk. Woede, de centrale emotie die zij bestudeert, 'heeft een beperkt nut' dat 'de normatieve ongeschiktheid ervan' niet opheft. Woede leidt steevast tot vergelding of tot de kleinering van de ander op wie men boos is. Met vergelding krijgen wij meestal niet terug wat wij verloren hebben, het gaat om 'een relatieve status, die eigenlijk niet zo belangrijk zou moeten zijn'. In plaats hiervan bepleit Nussbaum de transitie van woede, de overgang naar een constructieve verbetering van de situatie of eventueel naar verdriet en zelfonderzoek.


Het is een goede zaak wanneer een filosoof terugkomt op eerder ingenomen posities. Maar Nussbaum doet dat nauwelijks met behulp van argumentatie. Een voorbeeld: in een vroege tekst, die in de bundel Wat liefde weet is opgenomen, onderzoekt zij de tragedie die Seneca schreef over Medea, ongetwijfeld de woedendste vrouw uit de klassieke mythologie. In de steek gelaten voor een andere vrouw door Jason, doodt Medea om hem te treffen niet alleen haar rivale, maar ook hun twee kinderen. In zo'n zestig pagina's belicht Nussbaum de heftige emoties van Medea vanuit veel perspectieven. De tragedie eindigt met Medea's hemelvlucht naar de zon, haar grootvader. Nussbaums conclusie luidt: 'Wij zijn getuige van een triomf. Het is de triomf van de liefde.'

In Woede en vergeving onderzoekt Nussbaum in weinig pagina's dezelfde tragedie opnieuw. Nu stelt ze dat Medea haar 'vergeldingsdrang als een slechte manier van omgaan met haar lot snel had moeten laten varen', om over te gaan tot 'een toekomst van aan jezelf werken'. Tja, zo kun je ook met literatuur omgaan. Voor mij is hiermee de betovering van haar vroegere werk verdwenen, al geef ik zonder meer toe dat haar moralisme kennelijk steeds meer mensen aanspreekt.




Web:
Moralisme van Nussbaum verbreekt haar eerdere betovering

Martha Nussbaum neemt zonder veel argumentatie afstand van veel van haar vroegere posities.

De betovering van het eerdere werk van de gevierde filosoof is daardoor verdwenen.
TT:
Haar besprekingen van Griekse tragedies dwongen haar lezers terug naar de literaire teksten
Woede leidt steevast tot vergelding of tot de kleinering van de ander op wie men boos is


IRP:  


Terug naar Filosofie lijst , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]