De Volkskrant, 13-02-2009, door Lee Harris .2007

Gij zult u niet gedragen als een onbeschaafde aap

De afkeer van Darwins evolutieleer komt niet voort uit het letterlijk nemen van de Bijbel, maar uit een afkeer van onze oude apennatuur, betoogt Lee Harris.

Tussentitel: De illusie dat we Gods kinderen zijn, is de basis van alle beschaving

Het is 150 jaar geleden dat The Origin of Species verscheen, en nog steeds zijn we het over Darwin niet eens. Hoe komt dat? Als Darwins theorie van de natuurlijke selectie wetenschappelijk is, waarom is die dan niet allang gemeengoed? Waarom is Darwin nog altijd onderwerp van hardnekkige meningsverschillen en verhitte debatten?
    Vergelijk dat voortdurende geredetwist over Darwin eens met de manier waarop andere grote wetenschappelijke revoluties zijn benaderd. De orthodoxe christenen die vinden dat de scheppingsleer op openbare scholen moet worden onderricht, hebben geen problemen met de copernicaanse revolutie. Je hoort niemand zeggen dat het ptolemaeïsche stelsel tot de lesstof van het openbaar onderwijs zou moeten behoren, omdat Jozua daardoor de zon kon laten stilstaan. Toch blijkt uit peilingen dat de wetenschappelijke revolutie van Darwin bij veel Amerikanen nog altijd op weerstand stuit.

Moderne Darwinadepten als Richard Dawkins hebben een fraaie verklaring voor dat raadselachtige fenomeen. De tegenstanders van Darwin zijn gewoon onnozele halzen die geloven dat God de mens naar zijn beeld en gelijkenis heeft geschapen, omdat dat nu eenmaal in de Bijbel staat, ook al is bewezen dat de mens voor 98 procent dezelfde genen heeft als de chimpansee. Wil je mensen van het gelijk van Darwin overtuigen, dan moet je ze eerst van hun orthodoxe geloof in de Bijbel afhelpen. Zodra ze begrijpen dat het verhaal van Adam en Eva gewoon een sprookje is, zijn ze rijp voor het idee dat we van lagere primaten afstammen.

Maar is die interpretatie psychologisch wel plausibel? Komt het alleen door Genesis dat niet iedereen Darwins theorie omarmt dat we van wezens afstammen die meer weghebben van apen dan van onszelf? Ik denk dat het meer komt door onze ingebakken weerzin tegen apen. Die afkeer, die beslist niet universeel maar toch tamelijk gangbaar is, is een psychologisch verschijnsel dat volkomen losstaat van de vraag of je de Bijbel letterlijk neemt of niet.

De diepgewortelde afkeer alleen al bij het zien van apen is beschreven door de primatoloog Frans de Waal. Bij bestudering van de bezoekers van de chimpanseekolonie in de Burgers’ Zoo in Arnhem ontdekte De Waal een patroon. Veel mensen zeiden, na zich een paar minuten aan de chimpansees te hebben vergaapt, zoiets als: ‘Daar zou ik de hele dag wel naar kunnen kijken’, en spoedden zich prompt naar de dichtstbijzijnde uitgang. Dan hadden ze al schoon genoeg van het aapjes kijken.

Ook Goethe, eveneens een groot natuurvorser, was zich bewust van die sterke weerzin tegen apen. In zijn roman Die Wahlverwandtschaften laat hij een vrouw haar afschuw van apen niet onder stoelen of banken steken: ‘Hoe kan iemand het over zijn hart verkrijgen die afschuwelijke apen met zoveel zorg in beeld te brengen! Het is al vernederend ze als dieren te beschouwen, maar het is nog boosaardiger om voor de verleiding te zwichten een gelijkenis met bekende mensen te zoeken.’

Die ingebakken afkeer van apen verklaart waarom zoveel mensen de voorkeur geven aan het veel vleiender scheppingsverhaal dat in Genesis staat. Het komt niet door Genesis dat ze niet aan Darwin willen, het komt door Darwin dat ze naar Genesis teruggrijpen.

Nu zullen de Darwinadepten aanvoeren dat een diepgewortelde afkeer geen logisch argument is, en daarin hebben zij natuurlijk gelijk. Toch is het goed als voorstanders van Darwin (zoals ikzelf) begrijpen waar de wijdverbreide afkeer tegen zijn theorie vandaan komt. Want de oorsprong van die afkeer is niets anders dan ‘het beschavingsproces’ waaraan mensen van jongs af aan worden onderworpen. Door dat beschavingsproces heb je geleerd geen uitwerpselen naar andere mensen te gooien, ook niet voor de grap. Je hebt geleerd niet andermans eten af te pakken, ook niet als jij veel sterker bent. Je hebt geleerd niet met je geslachtsdelen te zitten spelen waar andere mensen bij zijn, ook niet als je je stierlijk verveelt. En om andere mensen niet van achteren te bespringen, ook niet als ze een lekker kontje hebben.

Wie gruwt van onze gelijkenis met de lagere primaten kun je dan ook geen ongelijk geven, want juist dankzij die afschuw van de aap in onszelf hebben we ons aan onze oude apennatuur weten te ontworstelen. Juist dankzij die pijnlijke verwantschap met primaten is de mens in staat geweest samenlevingen op te bouwen, waarin het soort apengedrag dat beschaafde mannen en vrouwen zo tegen de borst stuit, verboden is. Gij zult u niet als een aap gedragen – dat is de essentie van alle hogere religies, en de optelsom van alle morele stelsels.

De mensen die zich tegen Darwin blijven verzetten, doen dat niet omwille van de wetenschap, maar omwille van iets dat nog belangrijker is: een Dawkinsiaanse meme, zou je kunnen zeggen, die ertoe heeft bijgedragen dat de mensheid aan het beestachtige niveau van de lagere primaten heeft weten te ontstijgen.

Onze hoogstaande menselijke morele waarden hebben we niet van onze primatenverwanten afgekeken, maar ontwikkeld vanuit de gedachte dat we naar Gods gelijkenis zijn geschapen. Alleen omdat we dachten dat we aan hemelse normen moesten voldoen, hebben we onze normen niet naar die van onze biologische naaste verwanten laten afzakken.

De meme die wil dat wij de kinderen van God zijn en geen stel wilde apen, stoelt misschien op een illusie, maar dan wel op een illusie waarop alle menselijke beschavingen zijn gegrondvest. Wie deze ingebeelde meme uit onze grote memenpool wil verwijderen, doet dat misschien uit naam van de wetenschap, maar of de beschaving en de menselijkheid daarmee een dienst wordt bewezen, is zeer de vraag.


Copyright: Harris, Lee

Lee Harris is filosoof en auteur van Civilization and its Enemies (2004) en The Suicide of Reason (2008). Vertaling: Cecilia Tabak


Terug naar Ethiek , Filosofie lijst , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]