De Volkskrant, 01-10-2011, door Peter Giesen .2009

'Geluk wordt overschat'

De moderne mens is geobsedeerd door zijn eigen geluk. Zelfhulpboeken zijn daardoor niet aan te slepen. Dat is kwalijk, vindt filosoof Simon Critchley. 'Vergeleken met de opstandelingen in het Midden-Oosten zijn wij nogal oppervlakkig.'

De Engelse filosoof Simon Critchley was laatst in Cleveland, de roestige industriestad in Ohio, die zwaar getroffen is door de economische crisis. Hij zag er een heel nieuw verschijnsel: de stadsboerderij. 'Mensen hebben leegstaande blokken omgebouwd tot geÔmproviseerde boerderijen. Ze verbouwen er groenten en fruit, ze hebben een beetje vee. Misschien moeten we dat maar gaan doen. Boeren. Ruilhandel. Mijn eieren voor jouw aardappelen. 'No need for euro's', zegt hij.

Critchley (51) zit in de lobby van het Mercure-hotel in Tilburg. Een slanke, vriendelijke Engelsman met een gouden knopje in zijn linkeroor. In de jaren zeventig was hij een punker die in bandjes speelde als Social Class Five en de Fur Coughs. Nu is hij hoogleraar aan de New School for Social Research in New York en in deeltijd aan de Universiteit van Tilburg. Toch kost het nog altijd weinig moeite de punk in de filosoof te ontdekken: zijn anarchisme, zijn voorkeur voor kleinschaligheid, zijn wantrouwen tegen het gezag van de staat, het bedrijfsleven en de financiŽle markten. Toch lezen zijn boeken allerminst als een drie-akkoorden-punksong. Ze zijn niet gemakkelijk en bieden geen pasklare oplossingen voor hedendaagse problemen. Filosofie hoeft mensen geen goed gevoel te geven, zegt hij, filosofie moet ze aan het denken zetten. Daarom schreef hij het anti-zelfhulpboek How To Stop Living and Start Worrying.

Waarom hebt u zo'n hekel aan 'popfilosofie'?

'Popfilosofie reduceert filosofie tot een soort zelfhulp. Ik ben tegen de Alain de Botton-isering van de filosofie.'

Maar wat is er tegen zelfhulp?

'Zelfhulp wordt al snel een ideologie die het gat moet vullen dat is achtergelaten door georganiseerde religie. Maar religie deed het beter. Die vroeg tenminste aandacht voor zaken als naastenliefde en genade.'

Maar stel dat mijn vrouw wegloopt. Waarom zou ik geen troost zoeken bij een boek van Alain de Botton.

'Ik ben er ook niet op tegen. Alain de Botton is een aardige kerel. In Nederland is veel belangstelling voor praktische filosofie. Filosofie Magazine doet het goed, ik ben wel eens op de Nacht van de Filosofie geweest, geweldig dat er zo veel mensen op afkomen. Ik ben ook geen voorstander van filosofie als een louter academische discipline. Maar je kunt ook doorslaan. In Londen en New York zie je advertenties in de metro: wilt u duurzaam geluk? Studeer dan praktische filosofie. Ik ben er niet zeker van dat filosofie geluk kan bieden. Je wordt niet noodzakelijkerwijs gelukkig van het zoeken naar waarheid.'

Eigenlijk maakt u bezwaar tegen het hedendaagse idee van geluk.

'Ja, geluk wordt overschat. Is geluk het doel van het leven? Als geluk de bevrediging van allerlei behoeften betekent - en dat betekent het vaak - vind ik dat niet zo'n nuttig doel. Het kan zelfs immoreel worden, als je je behoeften bevredigt ten koste van anderen.'

Wat is dan uw idee van geluk?

'Dat is heel klassiek: een belangstelling voor waarheid, verbonden aan deugd. Hoe handel je in deze wereld? Ik vind het gangbare beeld van geluk te zelfgenoegzaam. In dat opzicht heb ik meer sympathie voor het traditionele christendom dan voor hedendaagse zelfhulp. Het christendom, het ťchte christendom, zet de ander voorop. Je eigen geluk is minder belangrijk.

'Ik geloof niet dat rust, welzijn en tevredenheid de belangrijkste doelen van het leven zijn. De mens is tot zo veel meer in staat. Mensen zijn op hun best in kritieke situaties. Kijk naar de Arabische Lente, waar mensen zichzelf in gevaar brengen voor een groter idee. Vergeleken met de Arabieren zien wij West-Europeanen er nogal oppervlakkig uit.'

Maar wij hebben geen dictator om tegen op te staan.

'Nee, maar er is genoeg om tegen te protesteren. In Europa is ook een heleboel mis.'

Waar moeten we dan tegen opstaan?

'We geloven dat de eurocrisis als een tragedie over ons heenkomt, iets waar we zelf niets aan kunnen doen. Maar net als in de klassieke Griekse tragedie roepen de hoofdrolspelers het noodlot over zichzelf af. Ze zijn partij in de tragedie. Dat geldt ook voor de eurocrisis. We leven in een samenleving die geheugenverlies cultiveert. Maar er zijn tal van economen, zoals Paul Krugman, die altijd hebben gezegd: de vormgeving van de euro deugt niet. Voor de Britten was het een van de redenen om niet mee te doen.'

Net als Oedipous die het orakel negeerde. Nu loopt Europa gevaar en herleeft het nationalisme.

'Voor een Engelsman van mijn generatie is het heel schrijnend wat er nu in Nederland gebeurt. Nederland was voor ons een toekomst die we zelf nooit hadden. Welvarend, liberaal, open, tolerant. Maar nu burgers het idee hebben dat hun identiteit wordt bedreigd, vallen ze terug op atavistische ideeŽn over de natiestaat.

'Wij Europeanen leefden in een zone waar ons werd verteld dat de natie een ding uit het verleden was, dat we kosmopolieten waren in een wereld die onderling was verbonden. Maar de vormen van identiteit die ons ter beschikking staan, zijn nog altijd lokaal en nationaal. Vooral links heeft daar veel te weinig aandacht voor gehad. Daarmee heeft het populistisch rechts grote kansen gegeven. We hebben steviger ideeŽn nodig over onze identiteit. De politieke klasse kan die niet leveren. Iemand als Wilders springt in dat gat. Hij bevredigt een behoefte die heel reŽel is.'

Kan er dan geen Europese identiteit worden geconstrueerd?

'De constructie van de Amerikaanse identiteit aan het einde van de 18de eeuw betekende de afbraak van twee andere vormen van identiteit, die van inwoners van staten als Virginia of Massachusetts, en die van Britse onderdanen. Als je serieus bent over het Europese project, wat ik overigens niet ben, zou je eerst de nationale identiteit moeten afbreken. Dat is een proces dat generaties in beslag neemt. Maar in Europa is precies het tegenovergestelde gebeurd. Er is een mislukking op Europees niveau, en daarom vallen mensen terug op ouderwetse ideeŽn over nationaliteit, die eigenlijk helemaal geen relatie tot de realiteit meer hebben.'

Commissievoorzitter Barroso wil nu het gezag van Brussel versterken.

'Je kunt een Europese identiteit niet versterken door een bureaucratische institutie. We hebben iets sterkers nodig, iets wat appelleert aan de emoties, een soort nieuwe civiele religie. Politiek heeft patriottisme nodig, dat zei Rousseau al. Ik zie geen Europees patriottisme.'

Als de eurocrisis een tragedie is, hoe moeten we er dan uitkomen? In een klassieke tragedie gaan de hoofdrolspelers hun ondergang tegemoet.

'Ik kijk niet naar de tragedie om pasklare oplossingen te vinden. Ik zie de tragedie als een goede manier om naar hedendaagse conflicten te kijken. In een tragedie botsen de oude en de nieuwe wereld met elkaar. Het is belangrijk om dat te zien. De tragedie laat zien wat langzaam en persistent aan ons is. We leven in een wereld waarin we worden opgezogen in een ideologie van snelheid, vooruitgang en toekomst. We horen steeds over nieuwe trends, hoe internet ons leven verandert, over sociale media. Allemaal bullshit! Zo worden we meegesleept in een reeks van crises en noodoplossingen. In plaats daarvan zouden we een beetje afstand moeten nemen. We moeten het tempo verlagen en meer nadenken over de geschiedenis. Wat daar precies uit volgt, weet ik ook niet. Misschien moeten sommige landen zich wel afscheiden van de Europese Unie.

'Wat een tragedie ook leert, is dat het gelijk nooit exclusief bij een partij ligt. Daarom moet je in de politiek niet zeggen: ik ben links, dus rechts zit er helemaal naast, of omgekeerd. Geert Wilders is een creatie van Nederland. Hij kan niet worden gedemoniseerd als 'de vijand'. Zijn tegenstanders moeten ook verantwoordelijkheid nemen. Zij hebben de opkomst van het populisme mede mogelijk gemaakt.

Als we de crisis als een tragedie opvatten, moeten we ook kritisch naar ons zelf kijken. De West-Europese banken hebben de Grieken enorme bedragen geleend, tegen beter weten in.

'Mensen geloven in hun eigen fantasieŽn. In mijn vijftig jaar heb ik dat een paar keer zien gebeuren. Ze hebben het idee dat de dingen goed gaan en alleen maar beter kunnen worden. Maar dan slaat de crisis toe, en raken ze gedesoriŽnteerd. Dat gebeurt nu in West-Europa. Maar ook de Grieken hebben in een fantasie geleefd. Misschien geeft de crisis de Grieken ook een kans om na te denken over een betere manier van leven, die wel houdbaar is.'

U klinkt weer een beetje als punk. Voor kleinschaligheid, tegen het materialisme.

'Punk was geweldig in Engeland. Eind jaren zeventig moest de Labour-regering naar het IMF om geld te lenen. Niets werkte meer. De Britten schaamden zich, maar de crisis bood ook fantastische mogelijkheden voor nieuwe vormen van creativiteit en expressie.'

De tragedie speelt niet alleen in Europa. Vlak voor de herdenking van 11 september schreef Simon Critchley een opvallend stuk voor de website van TheNew York Times. Wat heeft tien jaar 'oorlog tegen terreur' opgeleverd?, vroeg hij zich af. Mislukte oorlogen in Irak en Afghanistan, een land dat bijna bankroet is en veel goodwill heeft verspeeld. Was het niet beter geweest als de Amerikanen na 11 september helemaal niets hadden gedaan?

'De meeste Amerikaanse politici noemen zichzelf christenen. Christus is mijn favoriete filosoof, zei president Bush, omdat hij mijn hart heeft veranderd. Maar Christus had een heel specifieke visie op geweld: de andere wang toekeren. Die vind je niet in de islam en het jodendom. Ik geloof dat je die christelijke visie heel serieus moet nemen. Ik heb op de middelbare school gezeten bij de Quakers, een pacifistische christelijke stroming. Dat vond ik interessant. Pacifisme betekent niet dat je het er bij laat zitten. Je slaat alleen niet terug. Je probeert een andere tactiek uit.'

Maar je kunt je toch niet voorstellen dat een supermacht als Amerika geen wraak neemt na zo'n belediging?

'Dat hangt er maar vanaf welk verhaal de Amerikanen over zichzelf vertellen. Dan kom ik toch weer op de tragedie uit. De bron van de tragedie is verdriet. Er is geweld gepleegd en dat moet gewroken worden. Zo ontstaat een cyclus van geweld, die generaties kan duren. De vraag die na 11 september steeds terugkeerde, was: waarom wij? Waarom haten ze ons? Maar de VS heeft overal ter wereld dictaturen gesteund, en expliciet en impliciet geweld goedgekeurd. De aanslagen van 11 september kwamen niet uit de lucht vallen.'

Daarmee kun je de aanslagen van 11 september toch niet rechtvaardigen?

'Nee, 11 september kan op geen enkele manier gerechtvaardigd worden. Maar we moeten het proberen te begrijpen.'

U zegt dat we in conflicten moeten afzien van elke vorm van monotheÔsme, van elke waarheid die aan God wordt verbonden. U beschouwt de seculiere democratie ook als een vorm van monotheÔsme. Maar je kunt het geloof in democratie en mensenrechten toch niet op ťťn lijn stellen met bijvoorbeeld het islamitisch fundamentalisme?

'Nee, natuurlijk is er een verschil. Maar wat me zorgen baart, is het quasi religieuze geloof in democratie en mensenrechten dat je bij sommige mensen ziet. Dat zag je vooral onder Bush, toen neoconservatieven op een theologische manier over democratie spraken, om een oorlog te rechtvaardigen.'

Met sommige fundamentalisten is toch geen compromis mogelijk?

'Nee, je kunt niet overal een compromis over sluiten. Maar je moet ook niet vergeten dat politiek een ruimte is waar principes botsen. Meestal kun je beter proberen een compromis te sluiten. Je moet jouw God niet aan anderen opleggen, maar accepteren dat andere mensen hun eigen God hebben. Het beste voorbeeld is Noord-Ierland. Daar zag je een tragische geschiedenis van geweld die generaties terug ging. Deze gemeenschappen, die in veel opzichten erg op elkaar lijken, haatten elkaar met een intensiteit die je alleen kunt opbrengen voor je buurman. Toen ik een kind was, was het idee dat de leiders van Sinn Fein en de Unionisten samen in ťťn kamer zouden zitten ondenkbaar. Maar het gebeurde toch, door een proces van compromissen sluiten, redelijk zijn, rekening houden met de ander. De wapenstilstand is nog altijd fragiel, maar er is veel minder geweld dan voorheen.'

SIMON CRITCHLEY GEEFT OP 4 OKTOBER DE RADBOUD LECTURE.

Plaats: Aula Radboud Universiteit, Comeniuslaan 2, Nijmegen. Aanvang: 20.00. Toegang: 9,50. Zie ook: www.ru.nl/sp/critchley.

SIMON CRITCHLEY

1960 Geboren in Hertfordshire

1985 Doctoraal filosofie, Essex

1988 Promotie, Essex

1989-2004 Docent filosofie Essex

1992 Boek The Ethics of Deconstruction

2002 Boek On Humour

2004 Hoogleraar filosofie New School, New York

2005 Boek Infinitely Demanding

2008 Boek The Book of Dead Philosophers

2009 Deeltijd hoogleraar filosofie Tilburg

2010 Boek How to Stop Living and Start Worrying
 

IRP:   'Vergeleken met de opstandelingen in het Midden-Oosten zijn wij nogal oppervlakkig.'
   Wat een razend oppervlakkige opmerking

Terug naar Filosofie lijst , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]