De Volkskrant, 12-04-2014, ingezonden brief van .20xx

De mens wikt, zijn brein beschikt?

Geen illusie

In het Twistgesprek (O&D, 10 april) verdedigt de Tilburgse filosoof Herman de Regt de stelling dat de vrije wil niet bestaat en dat ons (straf)rechtssysteem is gebaseerd op de foutieve aanname dat dit wel zo is. Op de vraag van de interviewer of, indien er inderdaad geen vrije wil bestaat, op z'n minst de illusie in stand moet worden gehouden omdat anders alles is toegestaan antwoordt De Regt: 'Daar heeft u een sterk punt (...) dan kan een precaire situatie ontstaan.'

De Regt werpt hier zijn eigen, te ver gaande stelling in twee zinnen omver. Indien de mens inderdaad bij het besef dat de vrije wil niet bestaat zijn gedrag verandert/aanpast, lijkt mij daarmee aangetoond dat de vrije wil wel degelijk bestaat. Voorts moet worden opgemerkt dat ons strafrechtsysteem niet anders werkt dan het hierboven weergegeven antwoord van De Regt. De aan een veroordeelde gegeven straf heeft onder andere tot doel andere mensen af te schrikken om zo te voorkomen dat zij hetzelfde gedrag vertonen. Met als gevolg dat mensen hun gedrag normconform aanpassen. Laten we onze rechtszalen voorlopig dus nog maar even openhouden.

Tesse Heijmerink (24), strafrechtjurist, Bunnik

Cultuur maakt ons vrij
Volgens De Regt bestaat er geen vrije wil: omdat 'mentale processen' fysische hersenprocessen zijn, die een deterministisch beloop hebben. Met andere woorden: mentale processen liggen al vast vanaf de geboorte (of eerder).

De werkelijkheid is gecompliceerder: processen als groei en ontwikkeling van het lichaam worden inderdaad primair erfelijk gestuurd. Maar daarnaast spelen omgevingsfactoren en cultuur (ouderlijk huis en maatschappelijke instituties) een grote rol. En daarin zit een groot deel van onze vrijheid.

Om de filosoof John Searle te parafraseren: cultuur maakt ons vrij. Door de cultuur van een samenleving worden onze driften gekanaliseerd. Belangrijk is daarbij ons aangeboren - en door opvoeding gestimuleerd - empathisch vermogen.

Wat wordt met hersenonderzoek en met hersenscans vastgelegd? Tot dusver alleen die hersenlocaties die actiever zijn dan omliggende hersengebieden. Maar dat wil niet zeggen dat die andere gebieden niet actief zouden zijn. Verder zijn onze hersenen buitengewoon flexibel, denk maar aan onze mogelijkheid van taal: elke zin die we uitspreken is nog nooit eerder uitgesproken en elke zin die ik hier opschrijf is niet eerder door mij(n hersenen) geproduceerd. Zijn al die zinnen al vastgelegd in onze hersenen?

Nee, dat is niet zo, en wij creren voortdurend nieuwe gedachten en nieuwe dingen (voedsel, kunst, techniek, naast nieuwe mensen).

Vrije wil heeft niet alleen te maken met intenties van handelen, maar ook met ons gevoel daarover. Wij ervaren de vrije wil als een soort eigenschap van onszelf. Wat door de een als een vrije beslissing wordt ervaren, zal door een ander als volstrekt voorspelbaar, en dus als onvrij, worden beoordeeld. Kortom, wij zijn onze hersenen (samen met de rest van ons lichaam, zou ik zeggen), maar kennen we onze hersenen voldoende goed om te weten of we wel of geen vrije wil hebben?

Jakob Korf, Vries, emeritus hoogleraar biologische psychiatrie

Foute redenering
'Als iedereen zou beseffen dat we geen vrije wil hebben, dan kan een precaire situatie ontstaan', aldus Herman de Regt. Waartoe geloof in een onverbrekelijke keten van oorzaak en gevolg leidt, kan men zien in India in de vorm van het kastenstelsel. Het resultaat is een maatschappijvorm die weinig mensen in het Westen als aantrekkelijk zullen beschouwen.

De fout die De Regt maakt is dat hij wetmatigheden die voor het functioneren van de hersenen gelden onverkort van toepassing lijkt te achten op het functioneren van de maatschappij.

De povere resultaten van de economische wetenschap bij het voorspellen van economische ontwikkelingen zou de hersenwetenschappers toch tot nadenken moeten stemmen.

Walther Micke, Moerkapelle

Verbeelding
Beste Herman de Regt, ik heb er niet voor gekozen deze brief naar de krant te sturen, het gebeurde. Ik kon het verlangen, de drift, of zo je wilt, de neurotransmitters niet in bedwang houden.

Nog niet zo lang geleden lazen we (Wetenschap, 21 september) dat een plek in de hersenen is gelokaliseerd waar verbeelding tot stand komt. Een wetenschappelijk feit, en zo ziet u ze graag. Een ontologische vraag is dan voor de liefhebber empirisch toetsbaar.

Maar wat de mens zo bijzonder maakt, is juist dat zij tot verbeelding in staat is. Zelfs al 'bestaat' de vrije wil niet als zodanig, dan kunnen we alsnog een rechtssysteem ontwerpen.

Ik kan me het 'goede' voorstellen dankzij mijn verbeelding en door naar de voorstelling van het goede te handelen (een idee van Kant, ook een filosoof, je kent hem wel) kan het ook nog eens werkelijkheid worden. Ja, dat moet je natuurlijk wel willen, want het s niet zo. En die vrije wil bestaat niet, die moet je verzinnen. Een groet! (Zeven seconden geleden is al 'besloten' dat ik deze brief zou besluiten met een groet, die vriendelijke hersenen toch.)

Marinke Marcelis, Tilburg

(oud-student filosofie Universiteit van Tilburg)



Red: 


Naar Onderwijsbeleid, lijst , Rijnlands beleid , Rijnlands beleid, overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]