De Volkskrant, 10-04-2014, door Henk MŁller, opinieredacteur van de Volkskrant. .20xx

Twistgesprek | Henk MŁller met Herman de Regt

'Iemand die nu een moord pleegt, is niet schuldig'

Mensen kiezen in vrijheid welk leven ze willen leiden en of ze moreel juist zullen handelen. Daarvoor zijn ze zelf verantwoordelijk. Of is dat toch niet zo?


Zaterdag discussiŽren vwo-leerlingen in Tilburg op de Dag van de Filosofie over de vrije wil, het onderwerp van het filosofie-eindexamen dit jaar. Ze gebruiken daarvoor het boek Vrije Wil van twee bij u afgestudeerde auteurs. U gelooft niet in de vrije wil en u wilt daarom ook een ander rechtssysteem.
'Klopt, ik ben wat ze in filosofisch jargon een 'harde determinist' noemen, iemand die op basis van onze wetenschappelijke kennis inziet dat de vrije wil een illusie is omdat alle gevolgen een oorzaak hebben.'

Ja hŤ, hŤ, daar hoef je geen filosoof voor te zijn.
'Oorzaken en gevolgen vormen een lange keten die bij wijze van spreken teruggaat tot de oerknal. Iemand die nu een moord pleegt, is niet schuldig maar staat simpelweg aan het eind van zo'n keten van oorzaken en gevolgen, waarover hij verder niets te zeggen had.'

En wat zegt u als ik u nu een knal voor uw kop geef?
'Ik zou verbaasd zijn en misschien terugslaan, maar u bent niet schuldig. De keten van oorzaak en gevolg leidde tot deze uitkomst.'

Ik kon niet anders, mooi zo. En mannen die een juwelier overvallen?
'Idem dito. Dat is ongewenst gedrag.'

Maar de stakkers konden er niets aan doen.
'Inderdaad, maar het blijft ongewenst gedrag en zolang de overgrote meerderheid van een samenleving dat ook vindt, beschermen we de samenleving tegen diefstal en moord.'

Stel, u zit lekker voor de tv en zou eigenlijk moeten hardlopen. Uw betere ik zegt: ik ga hardlopen. Mensen kunnen toch hun driften beteugelen? Dat heet cultuur, anders vervalt een samenleving volledig tot anarchie en geweld.
'Op basis van wetenschappelijke experimenten weten we dat in de hersenen al het proces 'hardlopen' is gestart voordat ik zelf die keuze denk te maken. Maar ik ontken niet dat mensen hun leven kunnen beteren. Het geeft iedereen een slecht gevoel als we bijvoorbeeld zien dat kinderen worden verwaarloosd of mensen worden vermoord. Waarom dat zo is en waar die gevoelens vandaan komen, kan de wetenschap nog niet geheel verklaren.'

Misschien omdat anders de mensheid nooit had overleefd.
'Dat is inderdaad een verklaring.'

Dan kiezen we daar toch voor?
'Nee, we vertonen een soort van gedrag dat de resultante is van alles wat daaraan voorafging en waar we zelf geen invloed op uit kunnen oefenen.'

Onzin, ik weet best dat ik niet mag doden. Alleen gestoorde mensen hebben geen moreel kompas, hoe zwak dat ook bij sommige mensen ontwikkeld mag zijn.
'Nee, ik laat geen spleetje licht toe. Want dan praat ik over iets, de vrije wil, dat niet bestaat.'

Ik vind het knap eng wat u zegt. Want als de meerderheid in een samenleving vindt dat een bevolkingsgroep maar moet verdwijnen, dan is dat nu eenmaal zo.
'Dat is juist, maar dat vinden we gelukkig niet. We constateren dat dat ongewenst gedrag is.'

Ik vind het ook knap eng dat een hele nieuwe generatie leerlingen met uw ideeŽn wordt opgevoed: dat mensen geen keuzevrijheid hebben en geen verantwoording hoeven af te leggen.
'In uw krant woedt daar al een debat over en ik noem dat een morele veenbrand. Als die ideeŽn algemeen worden, zal dat een enorme impact hebben op de manier waarop we mensen straffen, wat we onder verantwoordelijkheid verstaan. Ons rechtssysteem is gebaseerd op de achterhaalde voorstelling dat een mens een vrije wil heeft. Zoals we het gevoel hebben dat de zon ondergaat, terwijl we weten dat het aardoppervlak wegdraait van de zon, zo hebben we het idee van een vrije wil, terwijl we weten dat ons gedrag wetmatig is gedetermineerd. We voelen dat gewoon zo. We weten nog niet waar dat vandaan komt, maar we kunnen wel snappen dat het een illusie is. Hans Klok goochelt meisjes weg, we zijn verbaasd, maar we weten dat het een truc is. Ik wil ons rechtssysteem niet baseren op een illusie, daarom moeten we de grondslag ervan herzien.'

Er klopt iets niet met uw ideeŽn. Want u heeft altijd gelijk. Uw systeem is waterdicht. Achteraf gezien is alles zoals het had moeten zijn. Echte wetenschap doet voorspellingen op basis van waargenomen wetmatigheden.
'Dat is inderdaad een probleem voor deterministen, maar determinisme past toch het best bij onze wetenschappelijke bevindingen.'

Als er geen vrije wil is, is alles toegestaan. We moeten op z'n minst de illusie in stand houden.
'Daar heeft u een sterk punt. Als iedereen zou beseffen dat we geen vrije wil hebben, dan kan een precaire situatie ontstaan.'

U bent een keiharde determinist, bij u heeft een mens geen enkele zeggenschap over zijn daden en emoties. U weet zelf ook wel dat u een extreem standpunt in het debat over vrije wil inneemt.
'Klopt. Er zijn ook andere opvattingen waarin wel plaats is voor keuzevrijheid. Maar hier sta ik, ik kan niet anders.'



Red: 


Naar Onderwijsbeleid, lijst , Rijnlands beleid , Rijnlands beleid, overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]