De Volkskrant, 26-04-2013, door Nell Westerlaken 11 mei 2008

Reportage | Tentoonstelling Constantijn & Christiaan Huygens, een gouden erfenis

Netwerkeffect

Vandaag opent de tentoonstelling over vader Constantijn en zoon Christiaan Huygens, twee superslimme Hagenaars die in de Gouden Eeuw naam maakten, tot op de dag van vandaag.


Het moet een warm nest zijn geweest, even open als ambitieus. De kinderen leerden op een speelse manier noten lezen via de knopen van hun winterjas. Vader schreef zelf leerboekjes wanneer die niet voorhanden waren en het kroost werd door hem gestimuleerd gedichtjes te schrijven en 'knussels' te maken, te knutselen. Een modelvader in een eenoudergezin.

Het zou allemaal triviale informatie zijn als de vader in kwestie niet Constantijn Huygens heette, de machtige raadsheer van stadhouder Frederik Hendrik en diens opvolgers. Geleerden en schrijvers als Descartes, Barlaeus en Hooft kwamen geregeld over de vloer, staatszaken vroegen voortdurend zijn aandacht, maar toch nam Constantijn Huygens (1596-1687) uitgebreid de tijd voor zijn vijf koters nadat zijn vrouw overleed - kort na de geboorte van de jongste.

Het zijn maar een paar details die bezoekers meekrijgen op de tentoonstelling Constantijn & Christiaan Huygens, een Gouden Erfenis in Den Haag. Woensdag opende koningin Beatrix de expositie in de Grote Kerk, haar allerlaatste opening als staatshoofd. Eerder al had ze haar medewerking verleend aan de expositie door toestemming te geven voor de reconstructie van de Oranjezaal uit haar woonpaleis Huis ten Bosch. De nagebouwde zaal met historische schilderstukken vormt het hart van de tentoonstelling. Het was kunstkenner Constantijn Huygens die de schilders indertijd nauwkeurige instructies gaf.

Mannen met vele eigenschappen waren het, Constantijn en de wetenschapper Christiaan (1629-1695), in een tijd dat de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden de machtigste staat ter wereld was. Rondom de Oranjezaal wordt hun veelzijdigheid op cultureel, wetenschappelijk en diplomatiek gebied over het voetlicht gebracht in vijf kiosken. De diplomaat, dichter en musicus Constantijn onderhield een uitgebreid netwerk met vrijwel iedereen die ertoe deed in de Republiek en ver daarbuiten, wat onder meer wordt weergegeven door projecties van zijn contacten, door schilderijen, handschriften en brieven, waaronder eentje van Rembrandt uit 1632.

In een ruimte ingericht als een Engelse tuin, compleet met (kunst)gras en bomen wordt hij voorgesteld als spindoctor die de 'vreedzame verovering van Engeland' op zijn naam mocht schrijven. Dankzij Constantijns machinaties kwam Willem III, kleinzoon van Frederik Hendrik, op de Engelse troon met zijn Engelse vrouw Maria II Stuart en werd Engeland een bondgenoot. Toen Willem met zijn vloot naar Engeland voer, werden aan boord nog flyers gedrukt voor de Engelsen met de mededeling dat Willem in vrede kwam - een charmeoffensief.

Wellicht waren het de 'knussels' uit zijn kindertijd die zoon Christiaan stimuleerden zelf aan de slag te gaan. Hij bedacht de eerste toverlantaarn, een nogal kinderlijk ding vond hijzelf, niets vergeleken met zijn revolutionaire wetenschappelijke ontdekkingen en theorieŽn. De wis-, natuur- en sterrenkundige was de eerste die licht verklaarde als een golfbeweging. Hij puzzelde uit dat Saturnus ringen had en was de uitvinder van de slingerklok. Net als zijn vader was hij een geducht netwerker - onder anderen Isaac Newton stond in zijn adressenboekje - wat hem hielp om uit te groeien tot een internationaal erkend wetenschapper.

Prachtig materiaal voor een tentoonstellingsmaker. Ontwerper Wybe Klaverdijk van bureau Xpex richtte de expositie zo in dat er op elke plek iets is te ervaren. Door middel van filmpjes wordt uitgelegd hoe de ontdekkingen van toen worden toegepast in de tegenwoordige tijd. Historisch materiaal kwam onder meer uit het Prado Museum in Madrid, het Mauritshuis, de Koninklijke Bibliotheek en het Museum Boerhaave . Een afgewogen mix van historische voorwerpen, touchscreens, functionele spelletjes en projecties van de sterrenkundige inzichten van Christiaan maken de tentoonstelling tot een historische manifestatie.

De expositie maakt iets goed van het feit dat Nederland altijd erg zuinig is geweest met zijn lof voor de twee grote mannen uit de Gouden Eeuw. Naar Christiaan, die de Saturnusmaan Titan ontdekte, werd in de jaren negentig van de vorige eeuw een Europese ruimtesonde van de ESA vernoemd. In Nederland zelf zijn monumenten of andere verwijzingen naar de Huygensen schaars. Na de barokke overdaad van de Gouden Eeuw in de gereconstrueerde Oranjezaal vormt de plaquette achterin de kerk een sober contrast. Hier liggen ze begraven, Constantijn en Christiaan Huygens, maar zelfs de graven zijn eeuwenlang niet gekoesterd. Ze werden pas een paar jaar geleden ontdekt tijdens een restauratie van de kerk.

huygenstentoonstelling.nl

Hofwijck, de uitwijkplaats van de Familie Huygens
Als Constantijn Huygens uit het raam keek van zijn buitenplaats kon hij aan de horizon de kerktorens zien van Rotterdam, Gouda en Delft. Enkele jaren nadat zijn vrouw Suzanne van Baerle in 1637 overleed, liet hij een buitenhuis bouwen in Voorburg waar hij kon bijkomen van de Haagse drukte: Hofwijck, een naam met een knipoog. Hij kon er uitwijken van het hof.

Tegenwoordig dendert verkeer langs de buitenplaats. Na een grondige restauratie ging Hofwijck deze week open als museum voor Constantijn en Christiaan Huygens. De landelijke idylle die Constantijn hier zocht, wordt weerspiegeld in de tuin die in 2004 werd gereconstrueerd naar het originele ontwerp. De fruitbomen en stinsenplanten bloeien er zoals in de Gouden Eeuw.

Constantijn ontwierp de tuin eigenhandig en volgde hierbij de architectuurtheorie van Vitruvius waarin de harmonie van het menselijk lichaam centraal staan. De tuin heeft de vorm van een lichaam met het huis als hoofd en de fruitbomen op de plaats van de buik. In later tijden heeft de spoorlijn een stuk van een been geamputeerd.

Niet ver van het huis ligt het graf van Constantijns hondje genaamd klein Geckje, dat hij in zijn gedichten verkoos boven de 'groote gecken'. 'Hij was niet alleen erg creatief, hij liet niets aan het toeval over', zegt Peter van der Ploeg, die samen met Janelle Moerman de directie voert over Huygensmuseum Hofwijck. De toegangsbrug over de gracht rondom het huis loopt iets omhoog, in stappen. 'Het oplopende patroon verwijst naar de Rialtobrug die hij zag tijdens een reis naar VenetiŽ.'

In het vernieuwde museum dat bezoekers met een audiogids kunnen verkennen, is de originele keuken deels bewaard gebleven. Vader en zoon Huygens kregen allebei een verdieping. Bij Constantijn ligt het accent op diens scheppende talenten en zijn relaties met de Oranjes. Op een digitale 'gedichtenwand' rollen zijn handschriften voorbij terwijl je een stem zijn gedichten hoort voorlezen.

Sterrenkundige Christiaan, die de laatste acht jaar van zijn leven woonde op Hofwijck, is de zolder toebedeeld. Vanaf deze plaats bestudeerde hij de sterrenhemel, hij liet er zelfs een uitbouw met een plat dak voor ontwerpen. Evenals in de Grote Kerk komen hier de thema's uurwerk, telescoop en toverlantaarn terug en kunnen bezoekers er zelf mee aan de slag. NW

Gedurende de tentoonstelling in de Grote Kerk pendelt dagelijks een boot tussen Hofwijck in Voorburg en Den Haag.


Tussenstukken:
Rivaliteit

In de Gouden Eeuw was er al een lichtvoetige rivaliteit tussen de hofstad en de hoofdstad. Constantijn Huygens, schreef, uitkijkend over de Burgwal in zijn geboortestad Den Haag:
[Het gedicht is opgenomen in de deze week gepresenteerde bundel Stemmen van Den Haag met gedichten van Huygens over de stad, samengesteld en uit het Latijn vertaald door Frans Blom en Ilja Leonard Pfeijffer. - niet in krant, red.]

Vermaarde Amstelstad, praalzuchtig wereldwonder,
Voor jou is mijn Den Haag natuurlijk niet bijzonder.
Maar, godenzonen, zie de pracht van deze gracht
en weet wie van ons twee de laatste is die lacht.



Vader Constantijn Huygens (1596-1687)

Een topdiplomaat die ook nog eens uitblonk in literatuur en muziek. Constantijn Huygens behoorde tot de Muiderkring, een vriendengroep rondom P.C. Hooft waarin de smaakmakers zaten van de Gouden Eeuw op hun vakgebied. Onder hen de componist Jan Pieterszoon Sweelinck en de dichters Jacob Cats, Joost van den Vondel, Bredero, Maria Tesselschade Visscher en Anna Roemersdochter Visscher.

Huygens' culturele kennis en belangstelling rijpte tijdens zijn reizen door Europa inclusief bezoeken aan vorstenhuizen en hoven. Hierdoor kon hij zich ontwikkelen tot de trendwatcher van zijn dagen. Alleen de schilderkunst beoefende hij niet zelf, hoewel hij er wel verstand van had. Huygens wordt beschouwd als de ontdekker van Rembrandt met wie hij correspondeerde.

Hij was thuis in alle poŽtische genres, zegt schrijver en Huygensvertaler Ilja Leonard Pfeijffer. Even vlot schreef hij liefdesgedichten als speelse puntdichten. Bovendien dichtte hij in verschillende talen, meestal in het Latijn. 'Als dichter hoorde Huygens bij de grote drie van zijn tijd. Zijn tragiek was dat hij net een beetje de mindere bleef van Hooft en Vondel. Hij heeft zogezegd de bronzen medaille.'

Componist en musicus Ton Koopman omschrijft Huygens als een 'voelende musicus'. 'Er mocht emotie zitten in de muziek. Zelfs speelde hij onder meer luit, viola da gamba en klavecimbel.' Ook op muziekgebied was hij een geducht netwerker die zijn composities rondstuurde aan zijn vrienden met het verzoek om commentaar. 'Huygens was goed bevriend met iedereen die iets voorstelde in de muziek', zegt Koopman. Zo correspondeerde hij met muziektheoretici als Marin Mersenne in Frankrijk en de Nederlander Joan Albert Ban. 'Huygens was een absolute kenner en werd door velen gezien als een orakel, een ijkpunt op muzikaal gebied. Daarom is hij ook een waardevolle bron voor wie iets wil weten over het muziekleven van die tijd.'

Veel van Huygens' composites zijn in de loop der tijd verloren gegaan. 'Jammer', zegt Koopman, 'het is prachtige muziek.'


Zoon Christiaan Huygens (1629-1695) Govert Schilling

Een hoogbegaafd rijkeluiszoontje met een extreem brede belangstelling. Christiaan Huygens was een van de grootste wetenschappers van zijn tijd, vergelijkbaar met het Engelse genie Isaac Newton, maar net een tikje minder fanatiek.

Waarom hij in Nederland zo weinig bekendheid geniet? 'Huygens heeft pech gehad', zegt wetenschapshistoricus Floris Cohen van de Universiteit Utrecht. In de vaderlandse geschiedenis werd hij overschaduwd door zijn beroemde vader Constantijn. En zijn benadering van de natuurwetenschap raakte achterhaald door het werk van Newton, die zich concentreerde op krachtwerking op afstand.

'Huygens bouwde voort op het werk van Galilei en Descartes', aldus Cohen. 'Zijn wereldbeeld is gebaseerd op het mechanisme van onzichtbaar kleine, bewegende en botsende deeltjes. Hij zat in de buurt van Newtons doorbraak, maar hij liet het weer los.'

Typisch Huygens. Briljant en veelzijdig, maar minder een eindeloze doorbijter dan Newton. En keer op keer voortbordurend op het werk van anderen. Cohen: 'Huygens leest iets van iemand anders, en denkt dan, meestal terecht: ha, dat kan ik beter. Anders dan de ongelooflijk gedreven Newton had hij geen eigen onderzoeksprogramma.'

Huygens verbetert de telescoop van Galilei, verricht nauwkeuriger waarnemingen en ontdekt zo de ware aard van de ring van Saturnus en de grote Saturnusmaan Titan. Als een Leonardo van de Lage Landen verbetert hij het slingeruurwerk, vindt de toverlantaarn uit, bouwt lenzenslijpmachines en bedenkt achterin een hobbelende postkoets een beter veringsmechanisme. Tussen de bedrijven door schrijft hij honderden brieven met wetenschappers in heel Europa.

Nog een verschil met de dertien jaar jongere Newton: die was diep gelovig, en mede daardoor zeer geÔnteresseerd in de fundamentele samenhang van de natuur. De vrijzinniger Hollander Christiaan Huygens was meer een grasduiner, die steeds weer andere fragmenten van de natuur onder de loep nam.

Pech dus. Met iets meer gedrevenheid zou hij Newton het gras voor de voeten hebben weggemaaid. Cohen: 'Vanuit het huidige Newtoniaanse gezichtspunt is het soms moeilijk om de hoe dan ook buitengewone natuurkundige verdiensten van Huygens op waarde te schatten.'


 


Naar Allochtonen knuffelen  , Allochtonen lijst  , Allochtonen overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]