Denkmethodes

Afstrepen:
Sherlock Holmes is de literaire drager van meerdere nieuwe denkmethodes, en hier gaat het om de volgende: als alle andere alternatieven zijn weggestreept wegens onmogelijkheid, is hetgeen dat overblijft, hoe onwaarschijnlijk ook, de waarheid - een paar voorbeelden hier .

Analyse:
De meest interessante problemen en fouten zijn mentale of psychologische problemen of fouten. Op het mentale of psychologische niveau zijn deze soms moeilijk te bewijzen. Eén van de manieren om een foute mentale houding bij mensen te detecteren is het analyseren van hun redenaties. Hoewel een mentale houding in eerste instantie een emotionele kwestie is, en men redenaties bij het rationele indeelt, blijkt er wel degelijk een verband tussen mentaliteit en denkfouten: hoe fouter de mentaliteit, hoe groter het aantal denkfouten.

Causaliteit:
Causaliteit is een samenvatting van het idee dat het ene ding het gevolg is van een ander - het bedenken of bewust worden ervan is vermoedelijk een van de belangrijkste stappen op weg naar hetgeen we het "menselijke denken" noemen. De allereerste pogingen waren begrijpelijkerwijs onbeholpen - vermoedelijk zijn  de grottenschilderingen van "hert/bizon/paard en pijl" een teken ervan. Een vermoedelijk wat latere versie is de ontwikkeling van religie (als de mens delen van de natuur kan beïnvloeden, door een hert/bizon/paard te doden, kan de rest wel eens verklaard worden door supermensen: goden).
    Causaliteit heeft een groot probleem, namelijk de mogelijkheid van verwarring met correlatie - dat is het algemene verschijnsel dat twee dingen tegelijk gebeuren. De verwarring leidt tot redenaties als: 's morgen gaan de bloemetjes open, en 's morgens wordt het warm, dus de warmte komt uit de bloemetjes. De wetenschap der sociologie en aanverwante vakken als economie zitten vol met dit soort misverstanden .

Complexiteit:
De natuur vertoont op heel veel plakken en manieren gedrag en patronen die zeer complex lijken, en daarmee denkt men, dus onverklaarbaar. Dat laatste blijkt heel vaak niet waar. Het ingewikkelde gedrag van gedrag van scholen vis en zwermen vogels blijkt het resultaat van een klein, twee, drie vier, aantal zeer simpele regels. De voor het oog complexe organisatie van mierenkolonies is, vanwege de simpelheid van de hersenen van de betrokken organismen, ongetwijfeld ook zeer simpel. De oneindige complexiteit van zogenaamde fractale figuren is geconstrueerd met één of twee wiskundige vergelijkingen. De oneindige variatie is sneeuwvlokken komt tot stand onder invloed van de simpele regels hoe watermoleculen aan elkaar vastkleven bij het bevriezen. De grote variatie zoals zichtbaar in de afbeelding ontstaat door de keuze uit een beperkt aantal mogelijkheden, gecombineerd met het proces van toeval: soms valt het dubbeltje met de ene kant boven, en soms met de andere- in geval van de sneeuwvlokken: soms sorteren de watermoleculen de ene kant op, en soms de andere.
    De pijl van de ontwikkeling van de natuurkunde is dat de zichtbare complexiteit van de wereld steeds verder gereduceerd wordt tot eenvoudige regels in combinatie met toeval - waarop dan weer nieuwe complexe structuren worden ontdekt. Het is nauwelijks voorstelbaar dat het in andere wetenschappen anders werkt. Verdere uitwerking van dit idee hier .

Correlatie:
Zie Causaliteit  .

Continuïteit:
Voluit: "de continuïteit der dingen". Bekend in de vorm van het aforisme van Goethe: "Je hoeft niet in China geweest te zijn om te weten dat de lucht daar ook blauw is."
    Goethe was niet alleen schrijver, maar hij had ook grote belangstelling voor de wetenschap. Hij had ideeën over hoe de blauwe kleur van de lucht tot stand komt, en dat dat iets met de aard van lucht zelf te maken had. Vanaf dat punt kan je de (onbewuste) gedachtegang zelf invullen: Omdat lucht vrijelijk kan bewegen, kan je er rustig vanuit gaan dat de lucht in China niet veel anders is dan die in Duitsland. Dus is de kans  groot dat de lucht daar ook blauw is.
    Dit voorbeeld laat onder andere zien dat ook deze methode niet altijd werkt (het is niet per se hetzelfde soort blauw), en dat je er ook je verstand (goede waarneming en andere regels) bij moet gebruiken. Dat is met name het geval indien de methode wordt toegepast op mensen: uit het feit dat iemand in zijn algemene opvattingen "rechts" is, kan een veronderstelling worden gemaakt omtrent zijn opvattingen op een specifiek terrein - maar die veronderstelling heeft een dusdanige mogelijke foutkans, dat controle ervan altijd gewenst blijft. Voorbeelden: als iemand voor oorlog is, zeg in Irak, is er ook een goede kans dat hij tegen alle belasting is . Of als iemand criminaliteit niet zo erg vindt, is hij vrijwel altijd ook voor allochtone immigratie en het bevorderen van de islam .

Creativiteit:
Creativiteit in de denksfeer is niet zozeer een denkproces of -methode, maar de uitkomst ervan: de oplossing ligt buiten het direct verwachte terrein. Creativiteit kan men dus niet beoefenen - men kan het wel bevorderen, door hantering van de hier genoemde denkmethodes, en door het vermijden van andere methodes die de voortgang van het denkproces hinderen, verzameld in Denkfouten  .

Evolutionair denken:
In zijn meest algemene betekenis wordt hier gedoeld op denken in geleidelijke oplossingen - als iets plotseling of spontaan lijkt te gebeuren, is het bij bekijken in (veel) meer detail vaak zo dat er toch een continue reeks van tussenfasen in de richting van de plotselinge lijkende gebeurtenis. Meer specifiek slaat de denkmethodiek erop dat vele niet-biologische maar toch menselijke processen, bijvoorbeeld in de psychologie en sociologie, ook met een evolutionaire aanpak à la biologische evolutie verklaard kunnen worden. Zie ook Site-introductie, basis .

Extremen:
Om de effecten van een factor op een of andere eigenschap te bepalen, is een schatting te maken door te kijken naar de extremen: maak de factor nul, en schat het effect, en maak hem oneindig of heel groot, en schat de gevolgen. Trek in gedachten een lijn tussen deze twee punten om de tussenliggende situatie in te schatten. Merk op: dit geeft meestal (zeer) benaderende resultaten, maar werkt soms verrassend goed, en de gesignaleerde trend is redelijk betrouwbaar. Vooral ook van toepassing in de psychologie, waarin vele psychologische trekjes het best bestudeerbaar zijn in hun extremen, daar waar ze een echte afwijking zijn.
    Het is waarschijnlijk zo dat het onbewuste denken een intensief gebruik maakt van dit proces, wat de wiskundigen "interpolatie" noemen.
    Het gebruik van extremen heeft ook een valkuil, namelijk het verval naar het extreem. Als het (onbewuste) oordeel is dat de werkelijke uitkomst (redelijk) dicht bij het extreem komt, dat het denken de werkelijkheid dan gelijkstelt met het extreem. Deze valkuil heet zwart-witdenken, en is één van de bekendste denkfouten .

Geleidelijkheid:
Als je voor een probleem of een situatie met meerdere oplossingen of wegen staat, en er is geen overduidelijke voorkeur, kies dan voor de meest natuurlijke, de geleidelijke, de groeiende - de evolutionaire. Als er een overduidelijke voorkeur lijkt te zijn voor een andere weg, vraag je dan drie keer af waar die voorkeur vandaan komt.

Gezond verstand:
Gezond verstand bestaat uit een aantal losstaande regels, die geen van allen altijd of in alle gevallen opgaan. Eén van de gezond verstand regels is dat een voorbeeld vaak wonderen doet, en een voorbeeld van een gezond verstand regel is "Je hoeft niet in China  geweest te zijn om te weten dat de lucht daar ook blauw is" (van Goethe). Een andere regel is "de continuïteit der dingen",  staande voor de observatie dat veel zaken in combinatie vorkomen zodat als je het ene ziet, je ook het andere kan verwachten (voorbeeld: mensen die het meest psychologische hulp nodig hebben, gaan meestal het laatst naar de psycholoog - omdat besef van het probleem een belangrijk deel van de oplossing is).
    Op maatschappelijk gebied zijn de volgende regels waardevol: " Als iets uit Amerika komt, is het niet te vertrouwen", en "Als iets uit de joodse denkwereld stamt, is het niet te vertrouwen". Het eerste is in hoge mate gebaseerd op het karakter van Amerika als migrantenland gebaseerd op genocide en later als ontwikkelgrond van bijvoorbeeld het individualisme (meer hier ) , en het tweede op de ontwikkeling van de duivelse kracht van de monotheïstisch godsdienst en daarna nog vele andere vormen van ideologie zoals, "toevallig" (zie eerdere regel) ook weer in Amerika, het neoconservatisme en neoliberalisme .
    Ook heel waardevol zijn de regels voor het beoordelen en filteren van informatie die bijvoorbeeld via de media tot ons komen, zie hier .
    "Gezond verstand" heeft ook een paar nadelen. De eerste is dat het, net als intuïtie , makkelijk verward kan worden met zaken als wensdenken . De tweede is dat iedereen denkt dat hij er genoeg van heeft - wat natuurlijk volstrekt onjuist is. Waarbij zich weer een gezond-verstand regel doet gelden, namelijk dat naarmate een persoon zich meer presenteert als intellectueel, zijn gezonde verstand vermoedelijk lager ligt - met als ultiem voorbeeld dat van filosofen.
    Overigens zijn een groot deel van de hier genoemde denkmethodes ook vormen van gezond verstand. Het feit dat er zo weinig van dit soort verzamelingen zijn dat de redactie er geen kent (verzamelingen denkfouten zijn wel bekend), is een aanwijzing voor het lage algemene niveau van het gezonde verstand.
    Voorbeelden van gezond-verstand uitspraken zijn te vinden hier .

Grijsdenken:
Het tegenovergestelde van zwart-wit-denken. Dat wil zeggen: het besef voor ogen houden dat alle vergelijkingen gaan over verschillen tussen lichter grijs en donkerder grijs, en niet tussen het absolute zwart en het absolute wit

Integratie:
Het in het denkproces betrekken van meerdere aspecten van een zaak, met name die aspecten waarvan men niet direct het verband ziet. Als bewust proces daarom moeilijk uit te voeren. De integratie gebeurt vaak of misschien wel altijd in het onderbewuste, mogelijkerwijs leidende tot Intuïtie  , of Creativiteit  .

Interpolatie:
Zie Extremen  .

Intuïtie:
Een idee of oplossing die schijnbaar uit het niets opborrelt, en dus bijna per definitie een product van het onderbewuste denken is. Kan zeer goed werken, maar wordt in diverse mate in verschillende mensen en op verschillende tijdstippen verstoord door emoties, met name angst, en ratio, als in wensdenken - een dramatisch voorbeeld is de intuïtie die iedereen heeft over wat gezond eten is, en de feitelijke eetgewoontes zoals verstoord door emoties .
    Intuïties zijn waarschijnlijk gebaseerd op de deelprocessen die hier beschreven zijn. Meer over intuïtie hier .

Inversie:
(Van toepassing in de psychologie): Als voor een verschijnsel een verklaring mogelijk is, is de precies tegenovergestelde verklaring vaak ook mogelijk.

Kwaliteit:
Ga voor kwaliteit. Waarop onmiddellijk het bekende probleem opduikt: "Wat is kwalitiet?". Of een zaak of een argument "kwaliteit" is inderdaad moeilijk in regels te bevatten, maar iets dat duidelijk kwaliteit heeft spring er meestal wel uit, dus er moeten wel regels zijn. Een paar suggesties: Als ergens zichtbaar moeite in is gestoken, of men duidelijk zijn best heeft gedaan - als het zichtbaar op onafhankelijke manier tot stand is gekomen - als er geen negatieve dingen uit spreken - ls het een vorm van eenheid uitstraalt - en dergelijke. Maar omdat kwaliteit ook een vergelijkend oordeel is, zijn de negatieve regels ook belangrijk: inhoudelijke slordigheden - standaardwerk - tegenstellingen - leugens - en dergelijke. merk op dat dit slechts regels zijn, en uitzonderingen heel gewoon, met name als het een losse factor betreft - ze werken eigenlijk alleen in combinatie. Hoewel sommige factoren en drempelwaardes extra belangrijk kunnen zijn. Dit zijn dan de zogenaamde "disqualifiers": als een factor onder een dergelijke waarde komt, voldoet het geheel niet aan de term "kwaliteit" - vrijwel alle vormen van meer dan het meest minimale liegen is een disqualifier .

Occam's razor:
(Engelse uitdrukking, letterlijk: het scheermes van Occam, een Engels filosoof). Als er twee benaderingen van een situatie of oplossingen van een probleem mogelijk zijn, is degene die de minste vooronderstellingen nodig heeft het meest waarschijnlijk. Het traditionele voorbeeld is dat van de vorm van de planeetbanen - planeten zijn vernoemd naar het Griekse woord voor "zwerver", vanwege de manier waarop ze op een ingewikkelde manier door de sterrenhemel leken te bewegen.  De Griek Ptolemaeus had een systeem bedacht bestaande uit combinaties van cirkelbanen, dat uitstekend in staat in de waargenomen planeetbanen te beschrijven. Met als bezwaar dat voor betere beschrijvingen steeds meer cirkeltjes nodig waren. De verklaring van Copernicus, met één zon in het midden die alleen door middel van één enkele kracht, de zwaartekracht, de zaak bij elkaar hield, gaf aanvankelijk geen nauwkeuriger beschrijving, maar wel een simpelere. En deze verklaring bleek ook op ander plekken in de natuur te werken, en werd daarmee de juiste.
    Voorbeelden hier - zie ook Complexiteit .

Reciprociteit:
In het Nederlands: wederkerigheid. Een term toegeschreven aan Confucius, aanduidend het principe dat in de interactie tussen twee partijen, beide partijen rekening moeten houden met de belangen van de ander, onafhankelijk van een eventuele machtspositie van de een ten opzichte van de ander . Hier ook te gebruiken als een regel voor het aanspreken of handelen ten opzichte van een andere partij, namelijk dat men dat in eerste instantie moet doen volgens de normen die de ander gebruikt. Lijkt ook op tit-for-tat .

Reductio ad absurdum
Ook wel "bewijs uit het ongerijmde". In zijn oorspronkelijke vorm dit komt uit de wiskunde - wat men dan doet is een bepaalde aanname doorrekenen of doorredeneren, en laten zien dat er dan iets onmogelijks uit komt. Dan stelt men dat de oorspronkelijke aanname dus onjuist is, en daarmee het omgekeerd van die aanname dus wel juist - bijvoorbeeld: als je stelt dat er meer dan twee rechte lijnen door tweepunten gaan, en laat zien dat er dan iets absurds uit komt, dan heb je bewezen dat er maar één rechte lijn tussen twee punten gaat. Oftewel: je hebt aangenomen dat er geen andere mogelijkheid is, of  "uitgesloten derde".
    Als wiskundig bewijs lijkt dit geldig, hoewel er geen bewijs voor die geldigheid is. In het dagelijkse leven kan de methode ook heel bruikbaar zijn, maar dient toch altijd met omzichtigheid te worden gehanteerd, omdat het dagelijkse leven nooit echt zwart-wit is, en er dus altijd nog mogelijkheden overblijven nadat je hebt laten zien dat de "donkergrijze" veronderstelling absurd is. 
   Omdat men in het dagelijkse leven zelden zorgvuldig genoeg is, geldt reductio ad absurdum daar als een denkfout .

Simpelheid:
De simpelste verklaring is vaak de betere of beste verklaring - zie Complexiteit en Occam's razor .

Spiegeling:
Volgt.
 

Naar IRP home , Nieuwe artikelen , Alle artikelen , Algemeen overzicht , Site map , of site home .