De Volkskrant, 01-10-2010, door Robert Giebels .2008

Interview | Maarten Pieter Schinkel, economiehoogleraar UvA

'Toezicht is spel van kat en muis'

Waakhonden zouden meer moeten weten van zaken als speltheorie en kunstmatige intelligentie.

Tussentitel: Waakhonden hebben de neiging hun tegenstanders te onderschatten

Toezichthouders spelen kat en muis met de bedrijven die ze in de gaten moeten houden. Of de kat nu De Nederlandsche Bank is en toezicht houdt op banken, als de OPTA toezicht houdt op telecombedrijven of als NMa kartels probeert te bestrijden: de muis probeert hem altijd een stap voor te zijn. ‘En als een toezichthouder een keer een muis vangt, dan is dat misschien niet zo’n slimme muis’, zegt Maarten Pieter Schinkel (39). Hij wordt vandaag hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam met een oratie waarin een simpele boodschap zit voor toezichthouders: wees niet te voorspelbaar, maar minstens net zo creatief als je tegenstander. Want dan wint de dat je het spel.

Toezicht houden is een spel?
‘Een heel serieus spel: het gaat om grote belangen. Zo moet een toezichthouder zijn werk opvatten. Hij kan zijn voordeel doen met de speltheorie en kunstmatige intelligentie. Vergelijk het met een computerspel waarbij jij – de held – uit de greep van monsters moet blijven. Als je dat spel lang genoeg speelt, en je weet op den duur precies wat je tegenstanders op welk moment doen, dan win je altijd. Je herkent een patroon in het gedrag van de monsters en je kunt ze dan zelfs tegen elkaar uitspelen. Zo gedragen toezichthouders zich ook vaak: ze zijn te voorspelbaar en daar anticipeert de onder toezicht gestelde op. Die is namelijk meestal veel creatiever en flexibeler.’

Speelde dat bij De Nederlandsche Bank versus DSB Bank?
‘Daar zag je dat DNB, toen het slechter ging in 2007, DSB Bank opdroeg een deel van de bezittingen te verkopen om er financieel beter voor te staan. Wat deed Dirk Scheringa: hij verkocht het aan zichzelf, aan DSB Holding. Maar DNB was tevreden, want aan de eis was voldaan. DNB lijkt niet goed te hebben nagegaan hóe DSB had gedaan wat haar was opgedragen. Onderschatting van Scheringa heeft daar, vermoed ik, een rol in gespeeld. Toezichthouders komen in de verleiding om de bedrijven waar ze toezicht op moeten houden te onderschatten. ‘Want degene die wij vangen’, zeggen ze, ‘zijn helemaal niet zo slim.’ Aha, zeg ik dan. Dat is precies wat je verwacht als bedrijven hun toezichthouders steeds een stap voor zijn: de slimme blijven hun uit handen.’

Waardoor zijn ze een stap voor?
‘Neem mededinging. Advocaten van bedrijven eisen van de Nederlandse Mededingingsautoriteit, de NMa, dat die zo precies mogelijk aangeeft wat als een overtreding van de mededingingswet wordt beschouwd. Bijvoorbeeld bij welk marktaandeel er sprake is van ongewenste marktdominantie. Maar geef je ze zo’n getal, dan gaan die bedrijven daar net onder zitten met allerlei slimme constructies.
    De muis kan de kat ook tegen andere muizen opzetten. Toezichthouders worden dan strategisch misbruikt. Stel: een bedrijf heeft last van een nieuwe concurrent, en dient een valse klacht in. Dan volgt een onderzoek met alle reputatieschade van dien.’

Flexibele en creatieve toezichthouders, bestaan ze eigenlijk?
‘Zeker. Neem Royal Bank of Scotland, dat telefonisch liet weten aan Barclays welke rente het zou hanteren. Dat mag niet. Echter: de ene bank – RBS – sprak, maar de andere – Barclays – zei niets terug. Zo dachten ze de regel te ontduiken dat er tenminste communicatie moet zijn voordat er sprake is van een kartel. Maar de Britse toezichthouder, de OFT, was onvoorspelbaar voor ze, trapte er niet in en gaf een forse boete.
    Daar kunnen andere mededingingsautoriteiten een voorbeeld aan nemen. Toezichthouders moeten hun middelen slim inzetten, en niet al te precies zeggen hoe en waar ze dat gaan doen.’

Toezichthouders zijn er volgens Schinkel om de totale maatschappelijke welvaart te verhogen. ‘Kartels, bijvoorbeeld, proberen de prijs kunstmatig hoog te houden. Dat is hartstikke illegaal, maar het valt lang niet altijd op. Als een toezichthouder de prijzen voortdurend in de gaten houdt, kan hij verdachte afwijkingen signaleren, en nader onderzoek doen.’
    Zoals bij het lycine-kartel uit midden jaren negentig – zo spannend dat er zelfs een Hollywoodfilm over is gemaakt. Lycine is een onmisbare voedingsstof voor mens en dier, en de producenten ervan troffen elkaar in hotelkamers op Hawaii om prijsafspraken te maken. Het Amerikaanse ministerie van Justitie maakte heimelijk opnamen. Ze staan op YouTube. Beroemd werd wat karteldeelnemer Terrance Wilson zei tegen de mannen die zijn concurrenten zouden moeten zijn: ‘De klant is niet mijn vriend. Jullie zijn mijn vrienden.’
    Het moment waarop dit kartel ontstond, had elke toezichthouder kunnen zien. Na een periode van prijsdaling schiet die prijs opeens steil omhoog. En in plaats van daarna sterk te fluctueren, zoals in de alle jaren ervoor, blijven de prijzen na die stijging zo stabiel als een olietanker.

Die prijs stabiel houden is dan weer niet zo slim van dat kartel.
‘Als ze weten dat hun toezichthouder – met onze software – prijspatronen als signaal voor een kartel opvat, zullen kartels zeker proberen de prijs kunstmatig te laten fluctueren. Zo zie je steeds dat een toezichthouder een nieuw toezichtmiddel verzint, het even een geweldig effect heeft, waarna de onder toezicht gestelden er op den duur op gaan anticiperen, en het effect tenietdoen. Dus moet de toezichthouder creatief genoeg zijn om steeds weer iets nieuws te verzinnen. Toezicht is nooit klaar.’
 

Naar   , lijst , overzicht   , of site home . (volledig artikel hier uitleg of detail )

uitleg of detail
 

[an error occurred while processing this directive]