De Volkskrant, .2010

Irrationaliteit in de mens ingebakken
Door Miranda Schoutsen Miranda Schoutsen op 23 december '09, 00:00, bijgewerkt 21 februari '10, 00:00

Door informatie en educatie tracht de overheid consumenten weloverwogen financiŽle keuzen te laten maken. Wetenschappers zeggen dat het niet helpt.

Vier van de vijf landgenoten zijn niet in staat om financieel risico en rendement behoorlijk in te schatten, zo bleek onlangs uit een onderzoek van TNS NIPO onder ruim duizend deelnemers. Dat is op het eerste gezicht een bedroevend resultaat, maar in het wereldwijde onderzoek, dat werd gehouden in dertien landen, eindigde Nederland wel als de minst slechte. In de andere landen waren de resultaten nog bedroevender. En de landen die het slechtst scoren Ė Frankrijk, Portugal, Mexico en ArgentiniŽ Ė zijn ook de hekkensluiters als het gaat om financiŽle educatie, zo constateert TNS NIPO.

Deze conclusie is koren op de molen van vele professionals die vinden dat in het onderwijs meer aandacht moet worden besteed aan financiŽle vraagstukken. Partijen uit de financiŽle sector, consumentenorganisaties en de overheid werken sinds 2006 samen onder de noemer CentiQ, om de financiŽle kennis en vaardigheden onder burgers te verbeteren zodat deze bewuste keuzes maken. Ook het beleid van toezichthouders als de AFM is gericht op informatie, voorlichting en transparantie.

Dat heeft geleid tot de invoering van de financiŽle bijsluiter en verplichte waarschuwingen in reclames als ĎRendementen uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomstí en Ďlenen kost geldí. Ook zijn er talloze websites, waaronder www.financielebeslisser.nl, www.financielekennis.nl en www.geldwaardering.nl, die consumenten voorlichten en bewust trachten te maken van hun keuzegedrag.

Niettemin zijn veel Nederlanders de afgelopen jaren in financiŽle problemen geraakt. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) zet grote vraagtekens bij het overheidsbeleid. In een recente verkenning schrijft het adviesorgaan van de regering dat er te veel van wordt uitgegaan dat de mens rationele beslissingen neemt. Voldoende informatie leidt tot verantwoorde keuzen, is de veronderstelling. En dat is vaak niet het geval, zeggen de opstellers, bestaande uit een groep wetenschappers met een achtergrond in de psychologie, de gedragseconomie of de neurowetenschappen.

De inzichten uit deze vakgebieden laten een interessant licht schijnen op het financiŽle keuzegedrag van de burger. Zo legt psycholoog Henk Aarts uit dat voorlichting en educatie er wel toe kunnen leiden dat mensen goede voornemens maken, maar dat ingebakken gewoonten veelal leiden tot automatische keuzes.

Hij trekt de vergelijking met het voornemen om gezonder te gaan eten of vaker naar de sportschool te gaan. Veel mensen beseffen wel dat ze zich eigenlijk beter zouden moeten verdiepen in hun financiŽle situatie. Maar de macht der gewoonte is sterk. En dat is niet zonder doel, denkt Aarts. Hoe meer gedrag we kunnen delegeren naar het onbewuste, hoe meer ruimte we overhouden in ons brein voor dingen die wel bewuste aandacht vragen.

En als burgers zich er wťl toe zetten de financiŽle huishouding op orde te brengen en financiŽle risicoís af te dekken, dan nemen ze niet altijd de moeite om systematisch uit de zoeken wat de beste optie is, stellen de psychologen Eric van Dijk en Marcel Zeelenberg. Soms stoppen ze met zoeken zodra ze een optie tegenkomen die ze acceptabel achten.

Ook geven zij aan dat mensen opeens van voorkeur kunnen veranderen wanneer een keuze anders wordt geformuleerd. Zo hebben mensen liever 100 euro nu dan hetzelfde bedrag over een maand. Maar wanneer zij de keuze krijgen tussen 100 euro vandaag of 110 euro over een week, dan blijken velen te kiezen voor de 100 euro nu, terwijl ze dan in feite een absurd hoge rente mislopen die ze zouden ontvangen voor de uitgestelde uitbetaling.

En wanneer ze de keuze hebben tussen 100 euro over een jaar of 110 over een jaar en een week, kiest de grote meerderheid voor het laatste. Dergelijke inconsistente voorkeuren passen niet bij een rationele beslisser.

Mensen blijken andere risicovoorkeuren hebben dan beleidsmakers denken, aldus de gedragseconomen Jan Potters en HenriŽtte Prast. Zo zijn ze over het algemeen risicomijdend en willen ze een premie ontvangen om meer risico te nemen.

Maar in een verliessituatie gooien ze het over een heel andere boeg: het nemen van een verlies doet zoveel pijn dat ze liever het onzekere voor het zekere nemen. Uit wetenschappelijke experimenten blijkt dat de meeste mensen bij de keus tussen een zeker verlies van 100 euro, of een kans van 50 procent op een verlies van 0 euro hetzij 50 procent op een verlies van 200 euro, kiezen voor de tweede optie. Daarom houden beleggers verliezende aandelen vaak te lang vast.

De adviseurs menen dat de menselijke psyche er de oorzaak van is dat consumenten irrationele afwegingen maken, vaak onduidelijke voorkeuren hebben en bovendien niet altijd over voldoende wilskracht beschikken om zich in de materie te verdiepen of hun gedrag aan te passen. In 2010 verschijnt een WRR-rapport dat moet leiden tot een advies waarbij deze inzichten over beslissingsprocessen kunnen worden gebruikt om burgers een duwtje in de juiste richting te geven.
 



Naar Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]