De Volkskrant, 11-02-2012, door Diederik van Hoogstraten .2010

'We bestrijden de vorige crisis'

Psycholoog Daniel Kahneman uit New York heeft geen enkel vertrouwen in economische experts. 'We denken dat we de volgende catastrofe kunnen zien aankomen. Onzin.'

Tussentitel: Maak bankiers aansprakelijk voor hun beslissingen - Daniel Kahneman - IsraŽlisch-Amerikaanse psycholoog

De zakenbankiers hebben er een puinhoop van gemaakt. De eurozone staat op springen. De Amerikaanse economie blijft kwakkelen. Daniel Kahneman (77), meester-duider van menselijk gedrag, beseft dat er meer dan ooit behoefte is aan duidelijke taal. Juist in deze bange tijden zou een geloofwaardige goeroe met een reŽel zicht op de risico's welkom zijn.

Maar de IsraŽlisch-Amerikaanse psycholoog schudt zijn hoofd tijdens een ontmoeting in New York. Hij kan kort zijn over ons vermogen om crises te voorspellen: 'Zo goed als nihil. We denken dat we de volgende catastrofe kunnen zien aankomen. Onzin. We zijn bezig de vorige crisis te bestrijden. Mooi, er komen allerlei veranderingen - om de vorige ramp te voorkomen. Een kerel tracht explosieven in zijn schoen tot ontploffing te brengen in een vliegtuig. Jaren lang doen we onze schoenen uit op de luchthaven. Wat heeft dat voor nut?'

Weinig anderen hebben het denken en doen van de mens zo diepgaand geanalyseerd. In 2002 ontving hij voor zijn baanbrekende werk de Nobelprijs voor de economische wetenschappen, een zeldzame eer voor een niet-econoom. Maar ondanks - of juist dankzij - zijn levenslange zoektocht naar wat de mens beweegt, heeft Kahneman geen goed woord over voor de 'diepe denkers' die de wereld, de mens en de financiŽle markten zeggen te doorgronden.

Zo komt er een zweem van ergenis over zijn gezicht bij het horen van de naam Nouriel Roubini. Die econoom werd beroemd omdat hij de crisis van 2008 zag aankomen. 'Hoor eens, hij is een pessimist', zegt Kahneman. 'Dat helpt wanneer de zaken slecht gaan. Hij heeft tal van crises voorspeld die niet zijn gebeurd.'

The New York Times belichtte onlangs diverse economen die voor '2008' hadden gewaarschuwd, onder wie Roubini en Paul Krugman, tevens Nobelprijswinnaar. De hoop werd uitgedrukt dat zij volgende omwentelingen eveneens zouden voorspellen. Hoe prettig zou het zijn voor beleggers, huiseigenaren, bedrijven en overheden als zij de volgende keer wťl beseffen wat ze te wachten staat?

Kahneman schudt zijn hoofd. 'Een beetje nederigheid onder de mensen die alles 'voorspelden' zou goed zijn.'

Zijn recente, populair-wetenschappelijke boek Ons feilbare denken is in Nederland en wereldwijd een bestseller. Sheila Sitalsing van de Volkskrant bejubelde de 'verrukkelijke anekdotes' en noemde het een 'toegankelijke ontdekkingstocht door de krochten van ons brein'. De klein gebouwde geleerde bestendigde zijn positie als toonaangevende gedragspsycholoog: een experimenteel-psycholoog zoals de frauderende professor Diederik Stapel. Kahneman vertelt dat hij Stapel kende 'en eerlijk gezegd ook bewonderde', tot diens val. Het zijn de psychologen als Kahneman, die aangrenzende vakgebieden zoals de economische wetenschap steeds meer richting geven.

In het boek legt Kahneman uit hoe beperkt het brein is. Hij maakt korte metten met het idee van de nutsmaximaliserende 'homo economicus' en de zelfingenomen bestuurders van banken en ministeries. Deze 'masters of the universe' gokken met miljarden euro's en lijden aan ongeneeslijke zelfoverschatting. Ze slepen klanten en kiezers mee in grandioze projecten, ongehinderd door feiten en bewijzen.

Op een aangename toon vertelt Kahneman hoe ons denken wordt aangestuurd door het intuÔtieve 'systeem 1'. Hoe het rationale, bewust werkende 'systeem 2' toch slimme keuzes kan inspireren. Maar hij waarschuwt voor de misvatting dat systeem 2 ons verstandig maakt. Door systeem 1 blijft de mens een beperkt, impulsief, wezenlijk onverstandig wezen.

Hij illustreert dat door te wijzen op de collectieve neiging risico's te negeren tegen beter weten in. Waarom blijven mensen achter de kwetsbare dijken van New Orleans of Nederland wonen? Waarom blijven ze denken dat ze slimmer zijn dan de beurzen, zich blootstellend aan enorme risico's en verliezen?

'Mensen zijn niet uitgerust om met onwaarschijnlijkheden om te gaan', zegt hij in zijn ruime appartement in New York, op een vermoeide toon die suggereert dat hij eigenlijk nog steeds teleurgesteld is door dit inzicht. 'Wie naast een kerncentrale woont, voelt zich veilig omdat er niets is gebeurd. Het is een krachtig mechanisme. Door de evolutie voelen we ons veilig zodra het even rustig is. Het is systeem 1. Tragisch.'

Een van Kahnemans charmes is dat hij de gigantische beperkingen van het menselijke denken op zichzelf als wetenschapper betrekt. Met nederigheid en zelfkennis heeft hij zich verbonden met collega's die fundamenteel anders denken. De psycholoog Amos Tversky (1937-1996) was 'net zo extreem kritisch en moeilijk als ik', heeft Kahneman gezegd. Samen deden zij onderzoek rond vooroordelen en het beperkte vermogen met risico's om te gaan, terwijl de twee het vaak oneens waren. Tezamen hadden zij 'een beter brein' dan afzonderlijk. 'Het mooiste van onze samenwerking was om te merken dat Amos mij beter begreep dan ik mezelf kon begrijpen.'

Luisterend naar Kahneman kan het gevoel opkomen dat alles verloren is. Maar er zijn bescheiden manieren waarop bedrijven en overheden problemen kunnen afwenden. In de hoogtijdagen van de economische bloei in het Westen leidde bovenmatige zelfverzekerdheid en blind vertrouwen in het vrije-marktkapitalisme tot een grote bereidheid risico's te nemen onder managers, politici en beleggers. Zulk optimisme werd zeker in de VS aangemoedigd. Behoedzaamheid was 'zwak'.

Concurrentie blijft een bron van creativiteit, beaamt Kahneman. Maar al te fanatieke concurrentie, aangedreven door zelfvertrouwen, kan desastreus zijn. 'Een van de lessen van de crisis is dat er perioden zijn waarin concurrentie tussen experts een collectieve blindheid voor risico en onzekerheid kan veroorzaken.'

Om die blindheid weg te nemen, kan het 'premortem' dienen; een mechanisme om stil te staan bij de potentiŽle consequenties van een beslissing. Hij vraagt lezers om zich een moment in de toekomst voor te stellen waarop een nu nog abstract, prachtig klinkend plan is uitgevoerd. 'De uitkomst was rampzalig. Neem 5 minuten om een korte geschiedenis van de ramp op te schrijven.' Het ergste toekomstscenario kan gedrag in het heden beÔnvloeden, zegt Kahneman. 'Het is een simpele techniek die mensen dwingt om de impuls van systeem 1 te matigen met twijfel vanuit systeem 2.' Doen we dit niet, dan lonkt een bedrieglijke eenvoud. 'We scheppen een wereld die begrijpelijker is dan de werkelijkheid. Als we geen goed verhaal hebben, worden we mismoedig.'

Kahneman omschrijft zichzelf als progressief. Toch heeft hij weinig vertrouwen in de regering-Obama. Onder de president groeit de invloed van de staat. Maar het idee dat de overheid gedrag kan beÔnvloeden en reguleren is volgens Kahneman evengoed een voorbeeld van schadelijke zelfverzekerdheid. 'Je kunt te veel geloof in regulering hebben. Dat is een risico in de VS en in Europa.' Het idee dat risico's kunnen worden weggereguleerd, kan leiden tot een rigide samenleving. En 'rigiditeit vergroot de kans op een catastrofale breuk.'

Veranderingen in gedrag kunnen op een bescheiden schaal plaatsvinden. 'Ja, mensen veranderen hun leven, waarbij ik aanteken dat de meest gewenste verandering - gewicht verliezen - een kansloze excercitie is. Mijn scepsis betreft het menselijke vermogen om de kwaliteit van ons denken serieus te verbeteren. Dat vermogen is er, vrees ik, bijna niet.'

Wat zin heeft, is gevoelig zijn voor kritiek. 'Indien je rekening houdt met opbouwende kritiek, zul je betere besluiten nemen dan als je domme kritiek voorspelt.' Nog een verandering die grote gevolgen kan hebben: 'Maak bankiers aansprakelijk voor beslissingen. Als zij in plaats van hun banken moeten opdraaien voor klachten en rechtszaken, zou hun gedrag heus veranderen. Ze zouden de risico's inperken.'

Maar nu begeeft Kahneman zich op glad ijs. Hij mag de Nobelprijs voor de economische wetenschap hebben gekregen, op financieel-economische thema's wil hij niet ingaan: 'Ik klink als een idioot wanneer ik over economie praat.' Het zou niet gek zijn, vindt Kahneman, als andere 'zogenaamde experts en voorspellers' ook een kleine dosis bescheidenheid zouden tonen.


Tussenstuk:
Psycholoog kreeg Nobelprijs voor de economische wetenschappen

Daniel Kahneman won de Nobelprijs voor zijn psychologische inzichten over 'onzekere besluitvorming' die de economische wetenschap beÔnvloedden. Enkele belangrijke conclusies uit zijn onderzoek, waarmee de mythe van de 'homo economicus' onderuit werd gehaald:

Verwarring tussen de 'ervarende zelf' en de 'herinnerende zelf'. Wie zegt dat een rinkelend mobieltje een concert 'compleet verpestte', vergeet dat slechts de herinnering eraan verpest is. Het deel tot aan de telefoon werd niet verpest.
Onze 'afkeer van verlies' is dubbel zo krachtig als ons plezier in winnen. We zijn twee keer zo vaak geneigd om van verzekeraar te veranderen wanneer de premie omhoog gaat, dan wanneer de premie van een concurrent omlaag gaat.
Daar staat tegenover dat we de kans op ons eigen succes te hoog inschatten ('optimism bias'). In een stad waar driekwart van de nieuwe restaurants in korte tijd failliet gaat, denken de meeste restauranthouders dat ze zullen slagen, ook al zijn ze op de hoogte van deze cijfers.
Mensen maken problemen onbewust eenvoudiger. We bieden oplossingen voor andere, simpelere kwesties. Deze neiging tot simplificatie is een bron van vooroordelen. 'Wat is racisme', legde een Kahneman-kenner op de website Big Think uit, 'behalve een makkelijke manier om de intelligentie en waarde van een ander te beoordelen.'
 

Red.:   Zie Kalshoven over grootschaligheid (psycho-sociologie/ideologie_afwijkingen), die totaal niet de psychologie van de leiding van de grootschalige organisatie in aanmerking neemt.



Naar Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]