De Volkskrant, 14-10-2010, column door Marcel van Dam, socioloog 14 okt.2010

Ons brein en de politiek

Tussentitel: Helaas kan niemand vrije keuzes maken, ook Femke Halsema niet

Recent las ik drie boeken over de oorsprong van menselijk gedrag. Waardoor wordt ons doen en laten beïnvloed en welke mogelijkheden hebben we om die invloeden te weerstaan? Het betreft De vrije wil bestaat niet van Victor Lamme, hoogleraar cognitieve neurowetenschap aan de Universiteit van Amsterdam, Wij zijn ons brein van Dick Swaab, die dertig jaar directeur was van het Nederlands Instituut voor Hersenonderzoek, en Het lucifer effect van Philip Zimbardo, oud-hoogleraar psychologie aan Stanford University.

Het is ondoenlijk in een column de inhoud van die boeken recht te doen. Er wordt verslag gedaan van wereldwijd onderzoek naar het functioneren van het brein en de vrijheidsgraden van het individu om gedrag zelf te bepalen. In alle drie genoemde boeken is de boodschap helder: er is geen ‘ik’ of ‘zelf’ om te besluiten iets te doen of te laten wat afwijkt van wat het brein onbewust al heeft besloten.

Alle besluiten van ons brein gaan vooraf aan de bewustwording ervan. Het bewustzijn is slechts de spindoctor van het brein. Dat onbewuste proces is een verwerking van prikkels die voortkomen uit onze erfelijke eigenschappen, alle in ons geheugen opgeslagen ervaringen, vooral die in de vroege jeugd, en de actuele prikkels uit de omgeving. Wij dirigeren niet ons brein, het brein dirigeert ons. Vrije wil is een illusie.

Mensen die zich niet in het onderwerp hebben verdiept, vinden die conclusie absurd. Begrijpelijk, want het is nogal wat om afscheid te nemen van jezelf als freischwebende Intelligenz, te aanvaarden dat je vaardigheden geen verdienste zijn, maar een geschenk en dat alles wat je doet procesmatig tot stand komt op een wijze die niet afwijkt van wat zich afspeelt in het brein van een dier, zij het dat ons brein kan putten uit een enorme variëteit aan prikkels, waaronder inlevingsvermogen, moraal, humor, vermogen tot plannen et cetera. Het is wonderbaarlijk waartoe ons brein in staat is, ten goede en ten kwade.

Nieuwe ontwikkelingen in de wetenschap passen meestal naadloos bij ontwikkelingen in de samenleving. Nieuwe ontdekkingen worden vaak door verschillende wetenschappers tegelijk gedaan, onafhankelijk van elkaar. De politiek reageert vertraagd op nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen en past waar nodig de regelgeving er op aan.

Het merkwaardige is dat de nieuwe kennis omtrent de werking van ons brein volkomen los lijkt te staan van de ontwikkelingen in samenleving en politiek. Sinds de jaren tachtig is het concept van de zelfredzame burger die verantwoordelijk wordt gehouden voor eigen welvaart en welzijn in opmars en is de sociaal-democratische visie dat de samenleving als zodanig verantwoordelijk is voor welvaart en welzijn van iedereen in diskrediet geraakt.

Zelfs na de deconfiture van het neoliberalisme en het instorten van de economie, waarvan de gevolgen verhaald worden op de burger, is daar geen verandering in gekomen. Voort het eerst na de eerste wereldoorlog krijgt Nederland een liberale premier. Liberalisme: een politieke stroming die streeft naar een zo groot mogelijke vrijheid voor ieder mens.

Nu de hersenwetenschap duidelijk maakt dat vrijheid een betrekkelijk begrip is en gedrag vooral (blijvend) te veranderen is door omstandigheden te veranderen, heeft de sociaal-democratie deze kennis niet aangegrepen om haar wereldbeschouwing met kracht van nieuwe argumenten aan de man te brengen, maar heeft zij ervoor gekozen mee te gaan met het prediken van eigen verantwoordelijkheid en mensen te dwingen zich aan eigen haren uit het moeras te trekken.

Het nieuwe mensbeeld dat past bij de nieuwe wetenschappelijke inzichten maakt begrippen als eigen verantwoordelijkheid en eigen schuld overigens niet overbodig, maar de betekenis verandert.

Iemand die nooit heeft ervaren wat eigen verantwoordelijkheid is, begrijpt niet waar hij op wordt aangesproken. En schuld is alleen een zinnig begrip als straffen bewezen effectief zijn om het volgende misdrijf te voorkomen. Zoals je iemand met pleinvrees niet geneest door hem te dwingen een plein over te steken, maar door hem dat stapje voor stapje te leren.

In een lezing over godsdienstvrijheid zei Femke Halsema dat wij moeten zorgen dat islamitische homo’s en vrouwen, los van de groepsdwang die zij ondervinden, hun vrije keuze moeten kunnen maken. Helaas kan niemand los van zijn omgeving vrije keuzes maken, ook Femke Halsema niet. Wat zij wil, is dat moslims hun groepsdwang verruilen voor die van haar en van mij. Dat wil ik ook wel, maar ik weet dat ik ze dan moet verleiden lid te worden van onze groep.



vk.nl/columnisten


Naar Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]