De Volkskrant, 03-09-2011, door Geertje Dekkers .2007

Romeins rijk vol techneuten

Lang was het een blinde vlek van classici: de technische prestaties van de Romeinse cultuur. Dat die er wel degelijk waren is te zien op een tentoonstelling in de oudste stad van Nederland.

Tussentitel: Lang was de Antikythera min of meer vergeten

In de 3de eeuw na Christus werd ene Markos Aurelios Ammanos begraven in een sarcofaag met een bijzonder reliëf. Het stelde een door water aangedreven zaagmachine voor, bedoeld om stukken steen kleiner te maken. De overledene, een inwoner van Hierapolis (bij het huidige Panmukkale in Turkije), stelt zichzelf in de inscriptie voor als de uitvinder van het apparaat.
    Dat zo'n machine bestond, wisten experts al uit het gedicht Mosella van Ausonius (4de eeuw na Christus) maar dankzij de vondst van de sarcofaag, in 2005, kregen ze eindelijk een idee van het uiterlijk en de werking: een watermolen zette een stelsel van raderen in beweging dat via een krukas twee zagen horizontaal heen en weer bewoog, die blokken steen aan stukken zaagden. De zagen hadden overigens geen tanden. Tussen het blad en de steen werd nat kwartszand aangebracht, dat het slijpwerk deed.
    Na de vondst is een reconstructie van het apparaat gemaakt, op schaal, die te zien is op de familietentoonstelling 'High Tech Romeinen', die gisteren opende in Museum het Valkhof in Nijmegen. De Romeinen waren technisch al ongelooflijk ver gevorderd, is de boodschap van de expositie. Naast antieke vondsten staan er veel reconstructies en schaalmodellen die bezoekers kunnen uitproberen: bouw zelf een aquaduct waarin het water goed stroomt, of test hoe katrollen werken. De opstellingen zullen ook nog te zien zijn in het Museon in Den Haag.

Hodometer
De tentoonstelling gaat deels over alledaagse techniek, zoals de opbouw van de lange wegen die soldaten door het hele rijk aanlegden en de houtverbindingen waarmee schepen in elkaar werden gezet. Maar er is ook geavanceerder werk, zoals de zaagmachine en een hodometer, een kar waarmee de Romeinen afstanden bepaalden. Bovenop een hodometer zat een rad vol stenen of loden balletjes dat via een ander rad werd aangedreven door de wielen. Na een vast aantal omwentelingen van de wielen viel een balletje uit het bovenste rad in een bakje. De omtrek van de wielen was bekend en zo liet de afgelegde afstand zich makkelijk uitrekenen. Zo bepaalden de Romeinen waar hun mijlpalen moesten staan.
    Lange tijd is er relatief weinig aandacht geweest voor antieke techniek, behalve voor de bouwkunst. Historici hebben zich zand in de ogen laten strooien door schrijvers uit de hogere klassen die neerkeken op handwerk - behalve op de landbouw; die stond wel hoog aangeschreven. Plato schreef er al over: ambachten waren iets voor mindere mensen. Volgens Cicero waren handwerkslieden de droesem van de burgerij, de heffe des volks. Ook voor technische hoogstandjes hadden deze elitaire auteurs weinig waardering.
    Historici hebben geopperd dat Grieken en Romeinen zo gewend waren dat slaven het zware werk deden dat er weinig vraag was naar minder arbeidsintensieve manieren van werken. Daardoor ontwikkelden ze zich technisch weinig. De bovenlaag die zich bezig hield met wiskunde en onderzoek van de natuur zou mentaal zo ver verwijderd zijn van de werkplaatsen van hun tijd dat die twee werelden elkaar nooit raakten. Veel later, in de 16de en 17de eeuw, kwamen die werelden wel samen en dat bracht de techniek met sprongen vooruit. Maar in de Oudheid trad stagnatie op, zo was het idee.
    Dat beeld is niet meer houdbaar. Romeinen hadden hijskranen - ook te zien in de tentoonstelling - en andere slimmigheden die het werk gemakkelijker maakten, zoals de steenzaagmachine op waterkracht.

Computer
Bovendien werkten denkers en doeners wel degelijk samen. Dat bewijst het mechanisme van Antikythera, een apparaat dat enthousiastelingen graag de 'eerste mechanische computer' noemen en waarvan een filmpje te zien is op de tentoonstelling. Het werd waarschijnlijk tussen 150 en 100 v.Chr. gemaakt maar het zou zo uit de 19de eeuw kunnen stammen, als het tenminste niet zo roestig was geweest. De bronzen tandwielen hebben eeuwenlang in zee gelegen doordat het schip verging waarop het werd vervoerd
    Zeelieden konden zich met behulp van de Antikythera oriënteren, al is nog niet iedereen overtuigd dat het daarvoor werd gebruikt. Als iemand de datum invoerde, gaf het apparaat de stand van zon, maan en planeten weer, zodat de gebruiker kon bepalen waar hij was. En het apparaat deed meer: het gaf bijvoorbeeld aan hoe laat bepaalde sterren zouden opkomen en wanneer een zonsverduistering te verwachten viel.
    Het mechanisme werd aan het begin van de 20ste eeuw gevonden aan boord van een wrak bij het Griekse eiland Antikythera - vandaar de naam. Lang lag het min of meer vergeten in het Nationaal Archeologisch Museum in Athene, totdat wetenschapshistoricus Derek de Solla Price er in de jaren zeventig in geïnteresseerd raakte. Het duurde tot 2006 totdat er een bevredigende reconstructie was.
    Het apparaat is dan ook erg complex en bevat tientallen tandwielen. Het ligt voor de hand dat er simpelere voorlopers zijn geweest: de kans dat zo'n ingewikkeld apparaat in één keer uit het niets is gebouwd, lijkt klein. Maar iets vergelijkbaars is tot nu toe niet gevonden.
    Voor de bouw van de Antikythera was veel astronomische kennis nodig en groot vakmanschap in de bewerking van brons. Abstracte kennis en ambachten raakten elkaar in de Oudheid dus wel degelijk. Zoals de tentoonstelling laat zien, stond techniek centraler in de Griek-Romeinse wereld dan hooggeplaatste auteurs als Cicero zouden hebben gewild.

High Tech Romeinen, Museum Het Valkhof, t/m 4 maart 2012.

Brigitte Cech: High Tech Romeinen. Techniek in de Oudheid. Uitgave Museum Het Vlakhof; € 24, 95.
 

IRP:    Romeinen hadden wel de techniek, maar lieten zich besturen door de alfa's


Naar Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]