De Volkskrant, 03-09-2011, door Arnout Brouwers .2007

Een reus op antieke voeten

De Russische ruimtevaart kampt met een reeks tegenslagen. De gevolgen worden internationaal gevoeld, omdat de Russische Sojoez-capsules voorlopig de enige navelstreng tot het internationale ruimtestation vormen. Het moet anders, zeggen experts: de sector teert op successen uit het sovjettijdperk. 'We hebben nieuwe ideeŽn nodig.'

Tussentitel: We hebben geen ambtenaren nodig maar ingenieurs

Het ongeluk vorige week met de onbemande Russische Progress-ruimtevrachtcontainer had niet op een slechter tijdstip kunnen komen. De Amerikanen hebben net hun spaceshuttle afgedankt, waardoor de Russen met hun Sojoez-capsules voorlopig het enig overgebleven transportmiddel van en naar het internationale ruimtestation (ISS) in handen hebben.

De draagraket die vorige week faalde de Progress bij het ISS af te leveren is van een ander type dan de raket die wordt gebruikt voor bemande Sojoez-vluchten. Toch hebben de Russen de voor deze maand beoogde bemande vlucht afgelast en komt ook de vlucht van 30 november - waarmee de Nederlandse astronaut Andrť Kuipers naar het ruimtestation zou gaan - in gevaar.

De NASA en zijn Russische tegenhanger Roskosmos houden er zelfs rekening mee dat het Internationale Ruimtestation tijdelijk onbemand moet blijven.

De rampspoed in de Russische ruimtevaartsector beperkt zich niet tot de Sojoez-raketten. Vorig jaar december gingen drie navigatiesatellieten verloren die onderdeel moesten worden van het Glonass-systeem, de Russische tegenhanger van het Amerikaanse gps-netwerk voor satellietnavigatie. Nadat in februari ook de lancering van een militaire satelliet mislukte, werd het hoofd van Roskosmos ontslagen.

Vorige maand sloeg het noodlot opnieuw toe, toen Ruslands grootste en duurste communicatiesatelliet na een geslaagde lancering in een verkeerde baan om de aarde terechtkwam.

De serie mislukkingen moet een doorn in het oog zijn van Ruslands sterke man, premier Vladimir Poetin, die graag de loftrompet blaast over het industriŽle vernuft van het moderne Rusland. Poetin vertienvoudigde de afgelopen tien jaar het ruimtevaartbudget, dat in de eerste jaren na de val van de Sovjet-Unie tot bijna niets verschrompeld was. Nu is het meer dan drie miljard euro per jaar, ongeveer een kwart van het Amerikaanse ruimtevaartbudget.

Crisis
Maar met geld kun je niet alles kopen, zeggen ruimtevaartexperts. Het Russische parlement, de Doema, gaat onderzoeken of sprake is van 'systematische problemen of gewoon pech'. Maar volgens oudgediende Vladimir Goebarev zijn het de logische gevolgen van de diepe crisis in de harde wetenschappen en de industrie.

Goebarev was in 1961 een jonge wetenschapsjournalist bij de krant Pravda toen hij als eerste vanuit Moskou een telefoongesprek voerde via een satellietverbinding met een collega van Komsomolskaja Pravda in Vladivostok. Vijftig jaar later is de 72-jarige Goebarev nog altijd een vaak geciteerde ruimtevaartexpert in Rusland. Zoals veel van zijn collega's is hij ervan overtuigd dat het Russische ruimtevaartprogramma op een dood spoor is beland.

'Roskosmos heeft een torenhoog nieuw hoofdkantoor gebouwd in het centrum van Moskou. Maar we hebben niet meer ambtenaren nodig, maar meer ingenieurs', zegt hij lachend in zijn buitenhuisje in Peredelkino, net buiten Moskou. Zijn datsja is tegenwoordig omgeven door grootse kitschkastelen van Ruslands nieuwe rijken - vaak ook ambtenaren. Het grootste en best bewaakte is van de man die de visquota's vaststelt in de Russische regio's.

Goebarev wil maar zeggen: het dom verdiende geld regeert tegenwoordig, maar de wetenschap is dood. 'Het eerste wat president Jeltsin afschafte in 1991 (na de val van de Sovjet-Unie, red.) was het zogeheten Militair-IndustriŽle Comitť. Dat vond zijn oorsprong in Stalins tijd en bestond uit hooggekwalificeerde specialisten die een groot stempel drukten op de enorme investeringen in de wetenschappen.' Nu is de mentaliteit er een van: zolang we olie en gas hebben, wie moet er dan naar Mars?, schampert Goebarev.

De afbraak van de Russische ruimtevaartsector weerspiegelt de algehele neergang van de harde wetenschappen, zegt ook Andrej Ionov, professor aan de Academie van Ruimtewetenschappen. Vooral de ruimtevaartsector werd hard getroffen in de jaren na 1991. In de sovjettijd was het een van de meest prestigieuze gebieden om in te werken en het industriŽle complex waarop de sector leunde was wijds en veelzijdig.

Toen de Sovjet-Unie uiteenviel, kostte het jaren van onderhandelen om het 'kosmodroom' Bajkonoer (de lanceerbasis in Kazachstan) te blijven gebruiken. Andere cruciale industriŽle complexen, zoals die in OekraÔne, raakten voorgoed verloren.

Maar de grootste klap, zegt Ionov, is het verlies van intellectueel potentieel. 'Je kunt leiders vervangen, nieuwe fabrieken kopen, investeren in industrie - maar waar haal je een hele generatie van hoog gekwalificeerde, ervaren professionals vandaan?' In de Sovjettijd was de ruimtevaartsector prestigieus, maar in de jaren negentig werd 'ingenieur' een vies woord. 'Tegenwoordig willen jongeren hoge ambtenaar worden of bankier, maar geen ingenieur in de ruimtevaartindustrie, waar de salarissen laag zijn.'

Rusland lijkt nog altijd een voorname rol in de ruimte te spelen, zegt Ionov, maar bijna alles wat het land de ruimte in schiet is ontworpen in de sovjettijd.

Groots aangekondigde plannen voor een 'hotel in de ruimte' en andere vormen van ruimtetoerisme, bestaan alleen op papier van Russische bedrijven die investeerders zoeken - private of gouvernementele. 'Alles kan vandaag al', zegt ook Goebarev, 'inclusief bemande vluchten naar Mars, maar wie legt de benodigde honderd miljard dollar op tafel?'

Lage baan
De nieuwe directeur van Roskosmos, Vladimir Popovkin, lijkt bereid het roer drastisch om te gooien. Hij hekelt het feit dat de helft van het budget opgaat aan de Sojoez-vluchten naar het Internationale Ruimtestation, terwijl volgens hem wetenschappers niets meer te leren hebben van vluchten in een lage baan om de aarde.

Rusland zal zich houden aan zijn verplichtingen aan het Internationale Ruimtestation, waarvoor het van de NASA trouwens ook goed betaald krijgt. Maar volgens Popovkin moet het zich in de toekomst meer toeleggen op praktischer zaken als satellietcommunicaties, navigatiesystemen en meteorologische studie. Nu schiet Rusland weliswaar veel technologisch hoogwaardige satellieten de ruimte in, maar die zijn in samenwerking met westerse of Aziatische bedrijven geproduceerd.

Maar los van alle praktische problemen, zegt Goebarev, kampt de ruimtevaartsector (en niet alleen in Rusland) ook met een filosofisch probleem. 'Het is leuk voor jullie als Kuipers een ruimtevlucht maakt, maar wat gaat hij daar doen? De meeste wetenschappelijke vragen over wat de mens in de ruimte wel of niet kan doen, zijn al door de Sovjets en de Amerikanen beantwoord. De grote vragen die zijn overgebleven - waar komen we vandaan en zijn we alleen? - worden niet beantwoord door rondjes om de aarde te draaien. We hebben nieuwe ideeŽn nodig.'





Naar Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]