De Volkskrant, 17-05-2017, door Haroon Ali .2010

De bron van het kwaad

Deborah Feldman werd verketterd toen ze uit de chassidische gemeenschap stapte en er een boek over schreef. Nu moet ze zien te wennen aan een normaal leven, nota bene in Berlijn.

Tussentitel: 'Als er iets misgaat, zegt de rabbi dat het komt doordat de rokken van vrouwen te kort zijn'

Je kunt beter vragen wat ze wťl mag, als angstig Joods meisje dat opgroeit in de ultraorthodoxe, chassidische gemeenschap van Williamsburg, New York. Zo mag Deborah Feldman (nu 30) geen Engelstalige fictie lezen; thuis bij opa en oma wordt er alleen Jiddisch gesproken en staan er alleen gebedsboeken in de kast. Toch haalt ze stiekem de klassiekers van Roald Dahl en later Jane Austen in huis en verstopt ze.

Als tiener ziet ze hoe een schizofrene neef maandenlang in het kantoor van haar opa wordt opgesloten. Ze hoort over een jongen die van de jesjiva wordt getrapt omdat hij is misbruikt door zijn leraar en leert dat een jongen uit de buurt wordt vermoord omdat hij masturbeerde.

Op haar 17de wordt ze uitgehuwelijkt aan een jongeman met wie ze slechts een paar woorden heeft gewisseld. Hoewel hun liefdesleven wordt gedomineerd door frustratie en ongemak, krijgen ze twee jaar later toch een kind. Op haar 23ste heeft ze er genoeg van en vertrekt met haar zoontje.

Feldman besluit haar jeugdherinneringen op te schrijven, in eerste instantie als bewijsmateriaal in de strijd om de voogdij. Het resulteert in een boek. Unorthodox biedt een kijkje in het verborgen leven van de Satmar, een sektarische subgroep van de chassidische Joden, met rigide voorschriften en een afkeer van het moderne leven. In Williamsburg wonen 60 ŗ 70 duizend aanhangers, de helft van het wereldwijde aantal. (Er is ook een Satmar-nederzetting in Orange County, CaliforniŽ.) Critici roemen Feldmans openheid, lef en recalcitrantie. Ondanks alle belemmeringen blijft ze zoeken naar kleine uitvluchten - ook in haar gedachten - die haar beklemmende boek wat lucht geven.



Unorthodox werd in 2012 een bestseller, maar het boek veroorzaakte ook een golf van afschuw in de orthodoxe gemeenschap. Feldman groeide op in schaamte, als kind van een verstandelijk beperkte vader en een moeder die de chassidische gemeenschap ook al was ontvlucht, maar haar dochter had moeten achterlaten. (Feldmans moeder was Engels en zou mogelijk haar verblijfsvergunning kwijtraken als ze haar dochter zou meenemen.) Van haar familie was Feldman wel wat treiterijen gewend, maar toen het boek uitkwam, vergeleken chassidische kopstukken haar met Joseph Goebbels, omdat ze net als hij antisemitische propaganda zou verspreiden. Heel Williamsburg spuugde haar uit. Zondag spreekt ze met Arnon Grunberg in debatcentrum De Balie in Amsterdam over deze pijnlijke tijd. Via Skype, vanuit haar nieuwe woonplaats Berlijn, stelt ze zich vast voor.



Hoe zijn de afgelopen vijf jaar voor jou geweest?

'De eerste jaren waren echt overleven: ik verhuisde naar het rustige New England, omdat New York een te groot contrast vormde met mijn opvoeding. Ik onderhield mezelf met tijdelijke baantjes, tot het boekencontract kwam. In de buitenwereld vond ik geen herkenning; niemand snapte wat ik had meegemaakt. Toch heb ik bewust geen lotgenoten opgezocht, dat zou de gevoelens van hopeloosheid alleen maar versterken. Ik zocht juist mensen op met een andere achtergrond.

'Ik las ook veel boeken om een nieuw wereldbeeld te vormen: America van Jean Baudrillard, Native Realm van Czeslaw Milosz, Autobiography van Solomon Maimon. Mijn leven voelde soms als een theater - niks was echt, alles een avontuur - maar het hielp me te overleven.

'Die fase kwam tot een einde toen ik tweeŽnhalf jaar geleden naar Berlijn verhuisde, doordat er eindelijk een fysieke afstand was tussen mij en de mensen die me wilden kwetsen. Berlijn is een stad voor mensen zonder wortels en ik voel me hier meer thuis dan ik me ooit ergens heb gevoeld.'



De kritiek uit de orthodox-joodse gemeenschap, kennissen die zeiden dat je alles had verzonnen, was te verwachten. Welk reacties hebben je verbaasd?

'Het was fascinerend om brieven te krijgen van vrouwen vanuit de hele wereld, die allerlei vormen van onderdrukking hadden ervaren - van boeddhisten uit de Filipijnen tot feministen in Rusland. Toen ik mijn boek schreef, dacht ik dat anderen het niet relevant zouden vinden, maar het tegendeel is waar: veel vrouwen zeggen dat mijn verhaal ook hķn verhaal is. Dat was een goede remedie tegen de eenzaamheid, het gevoel dat ik juist veel gemeen had met andere mensen.'



Als je terugblikt op je jeugd, welke ervaringen hebben de diepste wonden geslagen?

'Mijn jeugd was dubbel destructief. Ten eerste zien de Satmar vrouwen als de bron van al het kwaad. Als er iets misgaat, zegt de rabbi bijvoorbeeld dat het komt doordat de rokken van vrouwen te kort zijn. Je voelt je constant schuldig. Daarnaast was ik het product van een mislukt huwelijk, de schande van de familie. Door de jarenlange wrok van mijn familie had ik geen eigenwaarde, ik voelde me waardeloos. Dat blijf je lang voelen nadat je bent weggegaan. Ik ben dat nog steeds aan het verwerken.'



Je hebt dezelfde weg afgelegd als je moeder. Kunnen jullie daarover praten?

'Dat is een goede vraag, die ik mezelf ook vaak heb gesteld. Ik kwam na al die jaren plotseling weer in het leven van mijn biologische moeder, maar we hadden geen band. Ik wilde het hele verhaal van haar horen, maar ze was er niet klaar voor alles op te rakelen en wilde liever de poppenkast van onze moeder-dochterrelatie volhouden. Ik heb jaren gewacht om haar vertrouwen te winnen, maar toen ben ik gaan aandringen, omdat ik antwoorden wilde. Ze bleef echter zwijgen, wat onze relatie in gevaar heeft gebracht. Er is geen ruimte voor discussie, we kunnen alleen doen alsof. Ik snap wel waarom zij het moeilijk vindt; zij heeft haar kind moeten achterlaten toen ze vertrok, ik niet. Dus ik kan niet zeggen dat ik boos op haar ben, maar de teleurstelling is groot.'

In 2015 verschijnt het vervolg op haar memoires, Exodus, waarin Feldman het leven na haar vlucht beschrijft. Ze reist naar Europa en bewandelt dezelfde weg die haar geliefde oma, het enige familielid dat om haar gaf, tijdens de Holocaust aflegde. Feldman is niet blij met dat tweede boek. 'Een grote Amerikaanse uitgever gaf me een flinke som geld, maar wilde zeggenschap over mijn verhaal. Ik moest een product leveren dat zij konden vermarkten. De commerciŽle boekenwereld is ook een van de redenen waarom ik ben weggegaan uit de VS.'

Feldman heeft net een nieuw boek af, of eigenlijk een verbeterde versie van Exodus. Het manuscript telt zevenhonderd pagina's. 'Dat had twee keer zoveel kunnen zijn, maar dat kan ik lezers niet aandoen.' ‹berbitten komt eind mei uit in Duitsland. De titel verwijst naar het Jiddische woord iberbetn, een ritueel van wederzijdse verzoening, dat de Satmar verplicht zijn om elkaar te geven. 'Het Duitse woord ‹berbitten, waarvan iberbetn afstamt, wordt echter niet meer gebruikt.'

Ze schrijft haar boeken nu eerst in het Duits, voor een kleine Duitse uitgeverij. 'Ik krijg van hen alle vrijheid. Ik krijg minder geld, maar het is ook minder stressvol. Bovendien is het leven in Berlijn goedkoper dan in New York.'



Er zijn een aantal jaren verstreken sinds je vertrek. Heb je met sommige familieleden het contact kunnen herstellen?

'Er is absoluut geen contact, alsof er een onzichtbare muur is tussen mij en die gemeenschap. Ik kom dus niets te weten over hen, ook al heb ik het geprobeerd. Duitsland is voor hen het land van de duivel, verschroeide aarde die in hun ogen niet echt meer bestaat. Dat ik daar nu woon, past prima bij hun beeld van mij als antisemiet. Maar Duitsland is sinds de Tweede Wereldoorlog sterk veranderd, net als Amerika. De politieke rollen zijn omgedraaid, dus ik ben blij dat ik nu hier woon en over een maand Duits staatsburger word, terwijl er in de VS allemaal gekke dingen gebeuren.'



Hoe is de band tussen jouw zoon, die nu 11 is, en zijn vader?

'Mijn ex is vier jaar later ook uit de gemeenschap gestapt. Hij is niet meer religieus, is hertrouwd en heeft een zoon. Het lucht op dat hij ook zijn geluk heeft gevonden. Mijn zoon vliegt twee keer per jaar naar Amerika om bij zijn vader en halfbroer te zijn. Het is voor hem fijn dat er niet veel verschillen meer zijn in de levensstijlen van zijn ouders. Hij zit toevallig op een internationale school met veel Joodse kinderen, dus hij krijgt ook lessen over onze geschiedenis en leert Hebreeuws. Hij voelt zich verbonden met zijn Joodse vrienden, maar wordt er niet door beperkt. Hij is meer een kosmopoliet, geboren en opgegroeid in verschillende landen. Maar als hij nieuwsgierig is naar het geloof, vertel ik hem erover.

'Mijn ex en ik hebben nu een goed contact. We praten vooral over onze zoon, maar er is wederzijds respect en begrip. Hij heeft me brieven gestuurd waarin hij schreef dat hij me een goede moeder vindt. Dat had hij jaren geleden niet kunnen zeggen.'



Hoe zou je jouw eigen religieuze gevoelens nu omschrijven?

'Ik heb er geen etiketje voor. Ik kan niet zeggen dat ik een atheÔst ben, want mijn geloofsovertuiging heeft mijn manier van denken gevormd. Ik zou liegen als ik zou zeggen dat ik daar helemaal vanaf ben. Ik schommel overal een beetje tussenin.'



Van welke alledaagse vrijheden geniet je het meest?

'Ik hou van fietsen en ik hou ervan om boeken te lezen in het openbaar. Ik krijg er een kick van dat ik dat niet meer hoef te verbergen. Ik sta vroeg op en ga vroeg naar bed. Ik schrijf, ik laat de hond uit in het park. Ik heb een vriend en een paar goede vrienden met wie ik soms uit eten ga. Dat lijkt op het eerste gezicht allemaal heel saai, maar ik vind de normaalheid ervan verschrikkelijk spannend.'


Web:
Deborah Feldman schreef een bestseller over haar jeugd en werd erom verketterd

'Ik vind normaalheid verschrikkelijk spannend'
TT:



Tussenstuk:
Grunberg ontmoet Feldman

Arnon Grunberg interviewt zondagavond Deborah Feldman in De Balie in Amsterdam. Per mail vertelt hij over Feldman: 'Wat haar werk bijzonder maakt, is dat ze rapporteert over hoe moeilijk het is je los te maken van een extreemreligieus niveau; de wil om uit te breken en tegelijkertijd de behoefte om loyaal te zijn aan de omgeving die je heeft voortgebracht. Daarnaast maakt haar werk duidelijk dat er niet ťťn jodendom is, zoals er ook niet ťťn islam is.'




Naar Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]