De Volkskrant, 24-09-2014, column door Max Pam 2010

Christendom past zich aan, islam staat stil

Tussentitel: Door IS niet-islamitisch te noemen, kan het bombarderen beginnen

De Amerikaanse natuurkundige en Nobelprijswinnaar Robert Hofstadter (1915-1990) woonde op het Vaticaan een bijeenkomst bij, waar voor het eerst zou worden toegegeven dat Galilei gelijk had, toen hij zei dat de zon niet om de aarde draait, maar de aarde om de zon.

Hofstadter stond klaar met een groepje vooraanstaande fysici, toen paus Johannes Paulus II - het was in de jaren tachtig van de vorige eeuw - binnentrad. De paus schreed zoals alleen een paus kan schrijden en terwijl hij dat deed, drukte hij alle natuurkundigen stil, maar veelzeggend, de hand. Hofstadter vatte die hand op als een gebaar van verzoening.

Zijn zoon, de filosoof Douglas Hofstadter (1945), heeft de bijeenkomst op het Vaticaan uitgelegd in termen van evolutie. Hij trad hierbij in de voetsporen van Richard Dawkins. Religie is een complex van ideeŽn, dat via de taal van de ene naar de andere hersenen wordt overgeseind. Voor deze ideeŽn (memen of scemen) geldt wat ook voor een gen in de biologie geldt: een simpel idee kan lang blijven bestaan, maar als er een beter idee komt, zal dat oude idee het ten slotte verliezen en afsterven.

Volgens Douglas Hofstadter heeft het christendom in de loop der eeuwen allerlei strategieŽn (scemen) ontwikkeld om zichzelf in stand te houden, zoals het hele idee van het eeuwige leven en dat van de verdoemenis voor de niet-gelovigen. Een fijn psychologisch inzicht in de tekortkomingen van de mens heeft eraan bijgedragen dat het christendom zich eeuwenlang heeft kunnen handhaven. Ook is het christendom succesvol geweest in het accepteren van veranderingen ten behoeve van een blijvende aanpassing. Vierhonderd jaar lijkt lang om Galilei gelijk te geven, maar in het licht der eeuwigheid is het minder dan een knip van een vinger.

Kerken lijken vermolmde instituties. Toch hoef je maar naar de soms bizarre architectuur van godshuizen te kijken - de Kolenkit in Amsterdam bijvoorbeeld - om te beseffen dat het christendom er alles aan heeft gedaan om met zijn tijd mee te gaan. Dat het niet altijd even goed is gelukt, spreekt voor zich, want veranderen gaat van au. Hoogtepunt van de geslaagde evolutie ligt in het feit dat het christendom zich graag laat bespotten en belachelijk maken.

Aanpassen doen kerken ook graag. Weliswaar wil het hoogste orgaan van de katholieke kerk niets weten van al die nieuwigheden, maar kom je in de lagere echelons van de gewone geestelijken en de gewone gelovigen, dan wordt alles rekbaar als een condoom. Niets is zo van gummi als het roomse geloof. Hofstadter meent dat de vraag of een religie kan overleven in dezelfde categorie valt als de vraag of mieren kunnen voortbestaan onder veranderende leefomstandigheden.

De islam daarentegen lijkt meer moeite te hebben met de eigen ontwikkeling. Veel moslimlanden doen nauwelijks aan wetenschappelijk onderzoek. Als op hun grondgebied niet toevallig olie was gevonden, zouden zij nog leven in het tijdperk van kromzwaard en slavernij. De islam wekt de indruk stil te staan.

De opkomst van Islamitische Staat, die teruggrijpt naar wrede praktijken uit het verleden, duidt erop dat evolutie niet verloopt langs wegen van geleidelijkheid. De islam heeft een miljard aanhangers, maar als deze godsdienst zich niet weet aan te passen en blijft denken in termen van verovering, dwang en bekering, dan komt er een moment dat de omstandigheden zich tegen de islam keren. Zou je denken. Er zijn meer godsdiensten verdwenen. Niemand gelooft nog in Zeus of Aphrodite, dus waarom zou dat met Allah niet kunnen gebeuren? Misschien is 2084 nog te dichtbij, maar binnen de vierhonderd jaar die het pontificaat nodig had om het gelijk van Galilei te erkennen, gaat de kwestie over het voortbestaan van de islam zeker spelen.

Haalt de islam 2484?

Op korte termijn is het van belang in hoeverre komende generaties moslims het wapengekletter van IS zullen waarderen. President Obama vond de oplossing door het probleem te ontkennen. Hij zei: 'IS is niet islamitisch.' De Britse premier Cameron zei op zijn manier hetzelfde. Terwijl op YouTube een van zijn landgenoten de keel werd doorgesneden, verklaarde hij: 'Islam is vrede. IS zijn geen moslims, maar monsters.'

Vrede en liefde zijn de componenten die van de islam een even ongevaarlijke religie moeten maken als het christendom. Door de IS niet-islamitisch te noemen, kunnen de bombardementen beginnen. En als het met die bommen niet gaat lukken, zijn er nog altijd de evolutionaire krachten, waaraan zelfs monsters onderhevig zijn.

 

IRP:  

Naar Vrijheid van meningsuiting , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]