Bronnen bij Ideologie: seculiere versies
|
11 sep.2011 |
Het bestrijden van de religieuze versies van ideologie is een lastige zaak,
aangezien ze raakt aan wat kennelijk een een geestelijke behoefte, zwakheid of
verslaving van de menselijke geest is. Je kan wel honderd keer laten zien dat
bidden voor regen niet helpt, maar voor slechts een klein percentage der
mensheid is dat een dusdanig overtuigend argument dat er enige verschuiving in
de religieus ideologische houding plaatsvindt. In West-Europa, waar vermoedelijk
door min of meer evolutionaire oorzaak de aldaar levende mensensoort geneigd was
tot uitspattingen als gedeeld leiderschap, gelijkheid voor vrouwen en vrij
seksuele omgang en daardoor minder geneigd tot religieuze restricties, er
minstens 500 jaar lang strijd geleverd om de besmetting met religieuze ideologie
gekomen vanuit het oosten enigszins onder controle te krijgen. En zelfs daar is
in de huidige tijd die met enige overdrijving als "modern" wordt omschreven de
hoeveelheid mensen die echt genezen zijn niet hoger dan op zijn best 10 tot 20
procent.
Vergeleken hiermee is de bestrijding van de seculiere ideologie een makkie.
Een zaak die niet weinig geholpen wordt door het feit dat de aanhangers van de
ene seculiere ideologie geen grotere hobby lijken te hebben dan het bestrijden
van de andere. Hetgeen zelfs al het geval is als de verschillen betrekkelijk
gering zijn, zoals bij socialisten en communisten.
De oorzaak van die felle onderlinge strijd is simpel: alles dat een claim
doet op universele waarheid, heeft een onoverkomelijk bezwaar tegen alles dat
die universele waarheid tegenspreekt. Met name natuurlijk degenen die een andere
universele waarheid claimen.
De oplossing van dit veelvuldige dilemma is voor de redelijk denkende mens
natuurlijk uiterst simpel: als er meerdere denksystemen bestaan die een claim
leggen op de absolute waarheid daar waar dat in combinatie duidelijk onmogelijk
is,. heeft geen enkele van die denksystemen de waarheid. Een gezond-verstand
basis voor de afwijzing van ideologie zoals hier gehanteerd.
Voor de onderbouwing daarvan hoeft heel weinig moeite worden gedaan. Je hoeft
slechts te refereren aan de argumenten van aanhangers van de ene ideologie ten
opzichte van de concurrentie. Lees de kritiek van de socialisten op de
communisten, en je hebt je bewijzen voor de ondeugdelijkheid van het communisme.
Lees de kritiek van de communisten op de socialisten, en je hebt je bewijzen
voor de ondeugdelijkheid van het socialisme. Lees de kritiek van de liberalen op
alle mogelijke linksige ismen, en je hebt je bewijzen dat al die linksige ismen
niet deugen (De Volkskrant, 10-09-2011, door Olaf Tempelman):
| |
Hoed u voor de intellectueel
Politiek | De vijand van de mensheid, waarschuwt Frits Bolkestein, dat is
de denker die in zijn rokerige hol zit te broeden, die in zijn laboratorium
gevaarlijke ideeën mengt.
Tussentitel: Niets was erger dan de kleinburger met zijn geknipte
rozenstruik
...
Bolkestein ontleedde de vijand in essays, commentaren en toespraken ... De intellectuele
verleiding - ondertitel: Gevaarlijke ideeën in de politiek - is het boek dat
hij al lang had willen schrijven. In een opzet ... onderneemt Bolkestein een
zoektocht naar de wortels van antiliberale gedachtenspinsels in antiliberale
broedplaatsen.
|
En welke dat zijn in de ogen van Bolkestein, VVD-politicus is eminent
voorspelbaar - en ook de auteur van de recensie is het er van harte mee eens:
| |
Ongeveer twintig jaar geleden speurde ik in het archief van de heropgerichte
Roemeense liberale partij naar namen van politieke gevangenen. Tussen stapels
verspochte documenten discussieerden altijd oude mannen. Die hadden de tijd hun
wereldbeeld uit de doeken te doen, en dat deden ze vaak ongevraagd. Het
liberalisme, leerde ik, is het gezonde verstand, het lucide denken, het oog voor
de realiteit. Marxisme, marxistisch-leninisme, trotskisme, socialisme,
nationaal-socialisme en zo nog wat meer -ismen, dat zijn bedenksels van
intellectuelen die zich met de realiteit niet vermoeiden, producten uit
laboratoria met laboranten die met de gewone wereld niets van doen wilden
hebben. Vergelijk het met vloeistof. Liberalisme is helder water, de
intellectuele bedenksels zijn buisjes vloeistoffen met vieze kleuren, de een nog
giftiger dan de ander. Kijk maar naar de geschiedenis van de twintigste eeuw. |
Bolkestein bijdrage in deze is dat hij deze redelijk algemene opvattingen
oppakt vanuit een wat ruimer kader, het kader dat ook wij hier hanteren: dat van
het intellectualistische denken in het algemeen ("intellectueel" is natuurlijk
niet het juiste woord - het is een hopeloos falend denken):
| |
Die tocht begint niet toevallig in de 18de eeuw, bij een invloedrijk denker die
de mensheid op een verkeerd spoor zette, Jean-Jacques Rousseau, pleitbezorger
van de onbedorven primitieve mens. Rousseau wist dat 'het volk' beter af zou
zijn zonder beschaafde heren die zich de kunst van de rede hadden eigen gemaakt.
Kon je een Tribunaal oprichten voor intellectuelen die de Verlichting om zeep
hielpen, dan zou de aanklacht tegen Rousseau lang zijn. |
Waarna je op even voorspelbare manier de argumenten tegen al dit soort erop
volgende linksige ismen kan invullen.
Dat is deel één van onze exercitie. Nu deel twee: de andere kant van de
links-rechts tweedeling En daarin is al voorzien door de auteur van de recensie.
Die recensie staande in de Volkskrant, waren ook die weerleggingen
redelijk voorspelbaar. Maar ze zijn ook treffend geformuleerd - het begint daar
waar Bolkestein in zijn historische verhandeling van de rechte lijn afwijkt:
| |
Rousseau's onbedorven primitieve mens [en] ... [zijn] tegenpolen van de kleinburger
die hecht aan zijn comfort en zijn 'pleziertjes voor de dag en de nacht'. De
kleinburger: de kleine hebberd die risico's mijdt en gepreoccupeerd is door
trivia. Van Rousseau tot Derrida, van Nietzsche tot Susan Sontag - niets vonden
ze verwerpelijker dan hem, de man met zijn spulletjes en zijn geknipte
rozenstruik. Dat bourgeois een scheldwoord werd, komt helemaal op intellectueel
conto.
Enig begrip kan Bolkestein voor de afkeer wel opbrengen: zo'n kleinburger is, de
naam zegt het al, niet groots, die dwingt niet gemakkelijk bewondering af. Maar
wie zich niet verliest in deontologie en zich de beginselen der teleologie eigen
maakt, gaat hem anders bezien. In deontologie wordt een handeling gewaardeerd
als er nobele intenties aan ten grondslag liggen, in de teleologie tellen de
gevolgen. Dan zie je dat een hoop van die kleine hebberds samen een goed soort
maatschappij opleveren - mits ze aan de wet onderhevig zijn. 'Er zijn weinig
manieren waarop een mens een onschuldiger bezigheid vindt dan het verdienen van
geld', stelde Samuel Johnson al een kwart millennium geleden. |
Stap één richting verderf: er zijn altijd al minder fatsoenlijke manieren
geweest om aan geld te komen, en de mogelijkheden daartoe zijn exponentieel
gegroeid.
Met direct daarop volgende de tweede stap:
| |
'Zo pakt de ondeugd gunstig uit / als zij door justitie wordt
gestuit', dichtte de Nederlandse filosoof en satiricus Bernard Mandeville in
1705 in De fabel van de bijen met de prachtige ondertitel 'particuliere zonden,
algemeen profijt'. In de bijenkorf van Mandeville loopt alles op rolletjes.
Helaas, de bijen in de 'mopperkorf' klagen over ondeugdzaam gedrag van anderen.
Op een dag is Jupiter het zat een maakt alle bijen deugdzaam. En ziedaar: de
bijen zijn niet meer hebberig, dus de bouwsector stort in. Ze drinken niet meer,
dus de kroeg blijft leeg. Portretschilders zitten zonder werk, omdat niemand
meer ijdel is. Voor Mandeville is er lof in De intellectuele verleiding. |
Zo zijn we dus beland van de afwijzing van de linkse ideologie in de omarming
van de rechtse. Want dat de ideeën van Mandeville iets anders zijn dan de
puurste ideologie is natuurlijk volkomen duidelijk. Voor de redelijke mens. want
die constateert dat het positieve oordeel over de bijenkorf uitsluitend is
gebaseerd op de associaties van "bij" met "donzig vliegbeestje" en "honing".
Vervang "bij" door "termiet", bijvoorbeeld die van de roofzuchtige soort, en
Mandeville's sprookje wordt eerder een nachtmerrie.
Maar erachter zit een fundamentelere denkfout. De gelijkstelling tussen
"nastreven van eigenbelang" en "ondeugdelijke gedrag" is een vorm van
verabsolutering. Waarvan de bron volkomen duidelijk is: dat is het christelijke
denken, en de absolute waarde van de christelijke naastenliefde. En die andere
wang enzo. Het gezonde verstand zegt dat het nastreven van eigenbelang op
zich natuurlijk geen probleem is. En geen ondeugdzaam gedrag. Dus als je
ondeugdzaam gedrag verbiedt, gaat het bouwen en het portretteren gewoon door.
Wat je minder hebt als je ondeugdzaam gedrag verbiedt, is dat de ene bij de
andere doodmaakt ten einde zijn nectar in te pikken. En daar heeft de korf
alleen maar voordeel van. Want is alle meer redelijke omschrijvingen van
ondeugdzaam gedrag ligt de crux niet in het nastreven van eigenbelang, maar in
schade toegebracht aan een ander
.
De recensent raakt hier ook de draad kwijt, want ook de Volkskrant en
omgeving is sterk beïnvloed door het neoliberale denken, waarvan Mandeville de
ideologische grondlegger is
:
| |
Het lijdt geen twijfel dat het mensbeeld van Mandeville en Bolkestein van meer
realiteitszin getuigt dan dat van Rousseau. |
Een zeer discutabel oordeel, gezien de pijl van de vooruitgang die vrijwel
volkomen samenvalt met de lijn van toenemende samenwerking en niet die van
toenemende onafhankelijkheid of concurrentie
.
Maar direct daarop komt hij terug op de goede weg:
| |
Het lijdt geen twijfel dat het mensbeeld van Mandeville en Bolkestein van meer
realiteitszin getuigt dan dat van Rousseau. Maar helemaal compleet lijkt het
toch niet. Iedereen die zijn studeerkamer verlaat en zich onder de bijen
begeeft, ziet dat de bijenkorf, noem het de vrije markt, niet alleen winnaars
oplevert maar ook verliezers, en dat er mensen zijn die zich om die verliezers
of 'zwakkeren' bekommeren. Die mensen waren er al voor intellectuelen hun
socialistische broedsels de wereld in slingerden. Die zijn minstens zo oud als
het Oude Testament waarvan 'jij zult jouw naaste liefhebben als jezelf' niet
voor niets een der bekendste regels is. Je hebt marktadepten die monotheïstische
deugdzaamheid afdoen als protosocialistisch. Dat wereldbeeld is veel te helder:
de naastenliefde had nooit zo diep wortel kunnen schieten als het enige
bestanddeel van de menselijke aard het gezonde eigenbelang was geweest. De mens
is een ingewikkelder recept, met ingrediënten die op elkaar inwerken en
paradoxen opleveren. Wie die complexiteit over het hoofd ziet, kan een bouwwerk
oprichten dat los staat van de realiteit.
Zo'n bouwwerk lijkt me het 20ste-eeuwse objectivisme van Ayn Rand, de filosofie
waarin de mens zich op nietzschiaanse wijze uit de ketenen van de
medemenselijkheid bevrijdt om louter zijn eigen genot na te jagen in een
libertaristische maatschappij, die van een bijna maximaal laissez-faire
kapitalisme. Dat objectivistische broedsel van Rand, dat lijkt me ook een
laboratoriumbuisje met gekleurde vloeistof. Voormalig hoofd van de federatie van
Amerikaanse centrale banken Alan Greenspan kwam uit haar school, Rands The
virtue of selfishness was een van zijn lijfboeken. De Nederlandse filosoof
Hans Achterhuis behandelde in De utopie van de vrije markt de lijn
die er loopt van het objectivisme naar de financiële crisis vanaf 2008. |
Waarmee we ook het liberalisme van Frits Bolkestein kunnen toevoegen aan de
lijst van verwerpelijke ideologieën. Want dat VVD- en Bolkestein-achtige
liberalisme is geen goede zaak uitsluitend en alleen omdat het geen linksig isme
is - zoals ze voortdurend suggereren. Ook voor het liberalisme is het zo dat je
niet moet kijken naar wat ze erover zeggen, maar naar hoe het uitwerkt. En dan
is het liberalisme van de VVD en Frits Bolkestein vrijwel ononderscheidbaar van
het neoliberalisme van Ayn Rand
(de
term "objectivisme" is nooit in zwang geraakt en neoliberalisme is praktisch
gezien een synoniem) en Alan Greenspan en al die roofridders van de "vrije
markt" die het in de praktijk brengen.
Nu hebben we Frits Bolkestein voor ons laten werken in het afwijzen van de
linksige ideologieën, en recensent Olaf Tempelman in het afwijzen van de rechtse
ideologie van Bolkestein cum suis. Blijft er voor ons nog één taak over: het
afwijzen van de ideologie van recensent Olaf Tempelman. Want die heeft ook een
ideologie, en wel eentje die in deze tijd bijna even invloedrijk is als het
neoliberalisme. Namelijk die van het multiculturalisme (De Volkskrant, 20-11-2010, column door Olaf Tempelman)
| |
Pampers, sigaren en afgezakte pantalons
We moeten het maar even op ons laten inwerken: meer nog dan die stoet
semicriminele PVV'ers ...
|
Dat multiculturalisme een ideologie is, volgt direct uit het bovenstaande.
Want Bolkestein's analyse begon met dit:
| |
Rousseau's onbedorven primitieve mens ... |
En dat 'onbedorven primitieve mens' oftewel: "de primitieve mensen zijn
evenveel of zelfs meer waard dan de moderne" is een synoniem van "de gelijkheid
der culturen". En "de gelijkheid der culturen" is weer de onlosmakelijke basis
van het multiculturalisme, want "multiculturalisme" is een afkorting van "de
vermenging van alle culturen levert een meerwaarde"
. Dus wie wijst op de eventuele slechte eigenschappen van geïmporteerde
culturen, suggereert dat culturen ongelijk zijn, is dus tegen multiculturalisme,
en is dus voor de aanhangers van die ideologie "een slecht mens" - of volgens
Olaf Tempelman: "een semi-criminele PVV'er" (letterlijk slaat het op de
PVV-Kamerleden, maar de suggestie is volkomen helder).
Olaf Tempelman constateert terecht dat Bolkestein de bespreking van het
objectivisme en neoliberalisme gemakshalve maar uit zijn analyse heeft
weggelaten:
| |
De Nederlandse filosoof Hans Achterhuis behandelde in De utopie van de vrije markt de lijn die er loopt
van het objectivisme naar de financiële crisis vanaf 2008. Bolkestein behandelt
de school van Rand om begrijpelijke redenen niet. |
Waarbij die begrijpelijke reden natuurlijk is dat Bolkestein niet met de
wantoestanden van zijn eigen ideologie geconfronteerd wil worden.
Dat laatst
is nu bijzonder grappig. Wat kijk eens naar wat Tempelman op zijn beurt heeft
weggelaten (de Volkskrant, 09-09-2011, column door Nausicaa Marbe):
| |
Van zelfkastijding naar zelfvertrouwen
Tussentitel:
Uit Bolkesteins analyse blijkt hoe het multiculturalisme de vrijheid
beknot heeft
Tien jaar na 9/11 zijn we gewend aan koffiedik kijken in de
geschiedenis. Het heden is diffuus, stuurloos, we leven op de tast. ...
Nu heerst er onzekerheid over de identiteit en de kracht van
het Westen. ...
Dat verklaart slechts ten dele waarom deze tijd zo kompasloos
is. Het komt grotendeels door de teloorgang van westers zelfvertrouwen,
een verlies dat ouder is dan 9/11. Deze datum valt dit jaar bijna samen
met het verschijnen van het boek van Frits Bolkestein over de invloed
van intellectuelen op de politiek: De intellectuele verleiding.
Daarin analyseert Bolkestein ook de ideeën die het zelfvertrouwen van
het Westen ondermijnden. ...
In dit krantenhoekje beperk ik me tot Bolkesteins kritiek op
het multiculturalisme, opgevat als een plicht om niet te oordelen over
andere culturen, maar ze even waardevol te achten. Terecht wijst hij
erop dat men aan de hand van Universele Mensenrechten wel een rangorde
in culturen kan aanbrengen en dat weigering van sommige landen deze
mensenrechten te accepteren of de poging ze op de sharia te stoelen een
contraproductieve ontkenning van hun universaliteit is. Bolkestein
citeert Amartya Sen die opmerkt dat het feit dat universele waarden niet
universeel geaccepteerd zijn, niet betekent dat ze niet bestaan.
... |
Waaraan deze redactie toevoegt dat het totaal oninteressant is of die waarden
al dan niet universeel zijn - of beter: heb het helemaal niet over de
universaliteit ervan: het enige dat telt of ze werken - universaliteit doet veel
te veel denken aan absoluutheid. En werken doen ze duidelijk - in ieder geval
beter dan de alternatieven uit niet-westerse culturen.
| |
Geduldig onderzoekt hij de drogredenen, onwaarheden en onlogische
denkkronkels die sommige intellectuelen hanteren in hun
gelijktrekkingen. Zo toont hij hoe altijd noodzakelijke zelfkritiek
ontaardt in intellectuele zelfverminking die een open debat bedreigt.
'In de moderne vorm is de nobele westerse traditie van zelfkritiek uiten
vaak verworden tot sentimentele zelfkastijding zonder werkelijke
openheid om te leren', schrijft hij. |
Allemaal zaken die voor Olaf Tempelman waarschijnlijk te pijnlijk waren om
over te schrijven in zijn recensie. Omdat ze Olaf Tempelman confronteren met de
wanstaltigheden van zíjn ideologie.
Het ontstaan van zoiets als het multiculturalisme laat nogmaals de
geestelijke zwakte van de mens zien aangaande het verschijnsel van ideologie. De
meeste aanhangers van het multiculturalisme zijn mensen die zichzelf min of meer
genezen achten van de meer traditionele ismen zoals diverse vormen van religie,
met een aanzienlijke portie daarvan ook nog afvalligen van het socialisme. En na
deze eerdere denkfouten enigszins rechtgezet te hebben, storten ze zich
hals-over-kop in weer een nieuwe variant: het multiculturalisme. Overigens vaak
samengaand met nog een andere ideologie: het Europeanisme, zijnde een afkorting
van "Alle vormen van Europese samenwerking zijn goed".
Waarbij dat laatste voor deze verhandeling een bijzonder handige meerwaarde
heeft: het is door cijfers bewezen dat niet alle vormen van Europese
samenwerking voordelig zijn. In cijfers uitgedrukt: de huidige vorm (2011) kost
enkele honderden miljarden
. Bedragen die kinderspel zijn vergeleken bij de kosten van het
multiculturalisme, want dat kost sociale samenhang
en ondermijnt de democratie
, en het neoliberalisme, want dat ondermijnt de maatschappelijke solidariteit
en het maatschappelijke vertrouwen in het algemeen
.
De volgende ideologie heeft in eerste instantie de schijn van
wetenschappelijkheid en moderniteit. Het gaat hier namelijk om de laatste uitleg
van de uitkomsten van de meest recent resultaten uit de neurologie, een veld dat
in sterke opbloei is gekomen door het in haar handen geraken van een
natuurwetenschappelijk instrument: de MRI-scanner. De MRI-scan biedt de
gelegenheid structuur en functioneren van de hersenen in beeld te brengen, een
doorbraak op hetzelfde niveau als de toepassingen van röntgenstraling voor wat
Nederlanders een "doorlichting" noemen.
Een van de resultaten van dat onderzoek is dat het onbewuste
deel van het brein een grote invloed heeft op de rest. Eigenlijk nauwelijks een
verrassing - dat er een onbewuste is, is al bekend sinds Freud, en dat het
belangrijk is blijkt uit het feit dat de mens een derde deel van zijn dag en dus
zijn leven besteedt onder haar exclusieve domein - welk proces ook wel bekend is
als "slaap".
Het nieuwe onderzoek laat de deelprocessen van de invloed van
het onbewuste op het bewuste beter zien. Waarbij onder andere blijkt dat dat
onbewuste mede de bewust genomen beslissingen bepaalt. Of zelfs dat dat
onbewuste zelf beslissingen neemt. Dat laatste is ook al geen verrassing, want
het is godsonmogelijk dat het bewuste alle beslissingen voor de hele persoon
neemt, want dat behelst veel en veel te veel dingen.
Maar het feit dat vele van die onbewuste beslissingen nu in werking
gezien zijn, heeft weer geleid tot het hier al beschreven fenomeen:
verabsolutering, in een vorm van ideologie. In Nederland zijn daarvan twee
belangrijke proponenten: Victor Lamme en Dick Swaab. De laatste heeft een zeer
goede reputatie op grond van eerdere controversiële stellingnames, en wordt
daarom serieuzer genomen. De volgende bron, eentje van meerdere over onderwerp
en aanleiding, is naar aanleiding van een boek gepubliceerd door Swaab met de
titel Wij zijn ons brein, beschrijft het probleem (uit De Volkskrant, 01-10-2011, door Jan Drost, schrijver en filosoof):
| |
We moeten onszelf niet eenvoudiger maken dan wij zijn. Wij
zijn vrij
Hersenonderzoekers als Dick Swaab zijn zo populair omdat zij ons bevrijden
van onze vrijheid en verantwoordelijkheid. Maar zij vertellen leugens. Wij zijn
vrij.
In het tv-programma Zomergasten vroeg Jelle Brandt Corstius aan zijn gast Dick
Swaab of hij, als hij hem een klap zou geven, kon zeggen dat niet hij, maar zijn
brein dat deed. Ja, antwoordde Swaab, dat kon hij zeggen. ... |
In zekere zin een open deur: natuurlijk doet het brein
dat, want het alternatief is "de kaboutertjes"of "engelen". De reden dat de
interviewer de vraag stelt, zit in hetgeen dat in het antwoord van Swaab
geïmpliceerd is: "... en daar heeft uw bewuste persoon niets mee te maken".
| |
Inhoudelijk valt er genoeg te lachen en vooral te huilen bij de uitspraken die
sommige hersenonderzoekers en wetenschapsjournalisten in de media doen. Maar
daar wil ik het even niet over hebben. Ik wil het hebben over iets wat mij
tegelijk wel en niet verbaast: de enorme populariteit van deze mensen. Waarom is
een boek als Wij zijn ons brein een bestseller? Waarom krijgt iemand als Dick
Swaab zo'n overweldigende ontvangst? Wanneer Swaab (of moet ik zeggen het brein
dat wij Swaab noemen?) beweert dat de vrije wil niet bestaat, dan zegt hij met
andere woorden dat er geen handelingen zijn, alleen gebeurtenissen. En waar niet
wordt gehandeld, daar is geen verantwoordelijkheid, sterker: daar zijn geen
mensen. Is dat wat veel mensen graag willen horen? Dat zij er niet zijn? |
Komt dit u in het verband van deze reeks artikelen over ideologie en geloof
bekend voor? Auteur Jan Drost gaat ook op dit pad verder:
| |
Het is geen nieuws dat wij er soms alles aan doen om maar geen
verantwoordelijkheid te hoeven dragen voor de keuzen die wij maken en de dingen
die wij doen. Vrij zijn, ook al beweren wij meestal dat wij dit boven alles
willen, kan loodzwaar zijn. Wie heeft het namelijk gedaan? Ik heb het gedaan,
niemand anders dan ik heeft het gedaan. |
Waarna hij van het rechte pad afwijkt door over Geert Wilders te gaan oreren,
naar de mensen naar zouden willen luisteren. De juiste vergelijking is
natuurlijk die met de joodse Jahweh, de christelijke God en de islamitisch
Allah. Dat zijn de figuren waarnaar pas echt veel mensen luisteren. En pas echt
intensief luisteren en letterlijk nemen. Veel letterlijke dan Geert Wilders ooit
genomen zal worden. En tussen Jahweh, God en Allah zitten nog schier oneindig
veel andere afgodelijke ideologieën. Die allemaal één hoofddoel hebben: de mens
ontlasten van de zware positie van het moeten maken van keuzen. Een positie die
nu eenmaal het kenmerkende menselijke is. Al die gelovigen, al die ideologen, en
nu mensen als Dick Swaab doen iets heel treurigs: ontkennen dat ze mens zijn.
Een conclusie die ook Drost trekt
| |
Iemand die het menselijke bewustzijn met urine vergelijkt, die laat
er geen misverstand over bestaan hoe hij over zijn medemensen denkt.
|
Dat is inderdaad de vergelijking die men maakt: het lossen van urine is een
onbewuste functie, en staat dus volgens de ideologen op gelijke voet met het
bewustzijn.
En:
| |
We moeten onszelf niet eenvoudiger maken dan we zijn. Het
onschuldige paradijs bestaat niet. Laat geen politicus of breingoeroe
ons helpen onszelf wijs te maken dat dit wel zo is. |
En vervang dat politicus dus weer door de afgoden Jahweh, God en Allah.
Naar Psychologische krachten
, Psychologie
lijst
, Psychologie overzicht
, of
site home
.
|