De Volkskrant, 15-03-2012, column door Marcel van Dam, socioloog. .2011

Doen we wat we willen of willen we wat we doen?

Tussentitel: Een geloof, ook al is het een geloof in een illusie, kan bergen verzetten

In de Volkskrant van jongstleden zaterdag werd in twee columns het geloof in de vrije wil beleden. Voor Bas Haring is zijn eigen bestaan de reden van het bestaan van de vrije wil. Het is wel waar, schrijft hij, dat in ons hoofd louter hersencelletjes zitten die weinig meer dan simpele schakelingen zijn, maar wat al die schakelingen opleveren, het eindresultaat, dat is vrije wil.

Bas Haring heeft bijvoorbeeld meningen. Dat de vrije wil bestaat is zo'n mening. Die is niet terug te vinden in onze hersencellen of in stukjes van onze hersenen, maar wel bij Bas Haring. Bas Haring bestaat, dus de vrije wil ook. Hij zegt: 'Die vrije wil die u zo graag heeft, is uw vrije wil.' Het lijkt er op dat Bas beweert dat het bestaan der dingen verklaard wordt door het benoemen ervan. Daar geloof ik niet in. Iemand die beweert dat er spoken bestaan moet dat aantonen. Je kunt niet aantonen dat ze niet bestaan.

Mij lijkt de hamvraag of Bas Haring op basis van precies dezelfde 'simpele' schakelingen tussen de meer dan 100 miljard neuronen in zijn hoofd verschillende meningen zou kunnen produceren.

Zou hij bijvoorbeeld op basis van precies dezelfde hersenprocessen zowel de mening kunnen hebben dat de vrije wil bestaat en niet bestaat? Of dat hij een van die meningen, nadat dezelfde hersenprocessen hebben plaats gevonden, alsnog zou kunnen overrulen. Ik ben ervan overtuigd dat Bas Haring bestaat, maar niet dat er in zijn hoofd een superschakeling bestaat die het resultaat van alle voorafgaande schakelingen ongedaan kan maken. Zo'n superschakelaar zou allang zijn gevonden.

Martin Sommer verdiept zich niet in dit soort vragen. Hij constateert dat beleid van de overheid berust op het idee dat het gedrag van mensen wordt bepaald door stimuli van buiten. Het (neurobiologische) mensbeeld dat hij daarbij veronderstelt bevalt hem niet. 'De mens is geen zwarte doos of automaat die reageert op stimuli van buiten en die zelf niets te vertellen heeft. Wat ontbreekt zijn de begrippen karakter, moraal en verantwoordelijkheid.'

Ik heb nog nooit iemand zien of horen beweren dat het gedrag van mensen uitsluitend wordt bepaald door stimuli van buiten. Wel dat gedrag wordt bepaald door een razend ingewikkeld brein dat prikkels verwerkt die gegenereerd worden door genen, aangeboren en aangeleerde eigenschappen en hersenstructuren, met daarin een geheugen met alle opgeslagen ervaringen. En, inderdaad, door stimuli van buiten.

In dat concept passen ook begrippen als karakter, moraal en verantwoordelijkheid. Karakter is vooral aangeboren. Moraal en verantwoordelijkheid zijn voor een deel ingesleten tijdens de opvoeding en door ervaringen die in het geheugen worden opgeslagen en voor het overige krijgen ze vorm door stimuli van buiten.

Het betoog van Martin Sommer is alleen te begrijpen vanuit de veronderstelling dat karakter, moraal en verantwoordelijkheid eigenschappen zijn die onafhankelijk van genen, hersenstructuren, geheugen en stimuli van buiten opereren. Ook aan hem de vraag: denkt hij dat het mogelijk is dat iemand op basis van precies dezelfde prikkels afkomstig uit genen, brein en stimuli van buiten verschillend gedrag kan vertonen, bijvoorbeeld vlijtig of niet vlijtig kan zijn?

Het gaat er dus niet om of mensen op basis van dezelfde prikkels van buiten verschillend gedrag kunnen vertonen, dat is evident, maar of ze dat ook kunnen los van wat er in hun genen en hun brein, ook aan vroegere ervaringen, is opgeslagen. Het is eigenlijk weer de vraag naar het bestaan van een mannetje in het brein dat onafhankelijk daarvan de regie heeft.

Ontkenning van vrije wil wekt weerzin en die begrijp ik. Het vereist bijvoorbeeld een andere definitie van 'eigen verdienste' en het belonen daarvan.

Aan de andere kant fungeert de moraal als een stimulus van buiten die je zou kunnen zien als een soort 'vrije wil' van de samenleving. De democratie is op die veronderstelling gebaseerd.

Martin Sommer, Bas Haring en ik kunnen verschillende meningen hebben die voortvloeien uit onze habitus, maar die verkondigde meningen fungeren weer als stimuli van buiten die een verandering van mening tot gevolg kan hebben.

Ook het wijdverbreide geloof in een vrije wil fungeert als stimulus. De meritocratie en de prestatiemaatschappij zijn er op gebaseerd. Want een geloof, ook al is het een geloof in een illusie, kan bergen verzetten.






Naar Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]