De Volkskrant, 13-03-2014, door Kevin Thoma .2009

Beschouwing | Nerds in films

Survival of the nerdiest


De nerd is terug op het witte doek. Zie Her, waarin Joaquin Phoenix' personage verliefd wordt op een computerbesturingssysteem. En zie Computer Chess, nu op dvd en eenmalig op groot doek. V stoft de vijf belangrijkste clichés over nerds in films af.


Nerds in films zijn sociale misfits
De gouden regel van het nerdschap, zo lijkt het. De klassieke filmnerd valt op school of werk buiten de boot en schuilt in een donker hol waar hij zich met computers omringt; hij kruipt alleen maar achter zijn monitor vandaan als de pizzakoerier voor de deur staat. Wat nog het ergste is: van de liefde heeft hij geen kaas gegeten. De nerd die in Computer Chess flipt als twee hippies hem tot een trio proberen te verleiden, staat wat dat betreft in een lange, rijke traditie.

Zelfs de grote nerds der aarde passen deels in dit stramien. Een van de leukste scènes uit Pirates of Silicon Valley (Martyn Burke, 1999) een docudrama over het ontstaan van Apple en Microsoft, is die waar Bill Gates op rolschaatsen een stel meisjes aanspreekt, en vervolgens finaal onderuit gaat. 'Indrukwekkende bandbreedte', stamelt hij tegen een van hen. Minstens zo onbeholpen reageert mede-Facebookoprichter Mark Zuckerberg in David Finchers The Social Network (2010) als zijn vriendin het met hem uitmaakt. 'Een date met jou is als een afspraakje met een fitnessapparaat', klaagt ze.

Al kijkend voel je een gezonde afstand tot zulke geeks. En dat terwijl je dankzij mensen als Zuckerberg, Gates en Steve Job ook zelf een soort van computernerd geworden bent - altijd online, altijd smartphone, pc, laptop of tablet binnen handbereik. Wat is het dan confronterend om de whizzkid in WarGames (John Badham, 1983), zodra hij thuiskomt, direct achter het toetsenbord te zien glippen. Het meisje dat hij heeft meegenomen, staat er verbaasd, beledigd en verloren bij. Maar als toeschouwer uit 2014 herken je dat mechanisme. Je komt thuis en checkt je e-mail, Twitter of Facebook. Het nerdy gedrag van toen blijkt het sociaal geaccepteerde gedrag van nu.

Zal het toeschouwers in 2044 hetzelfde vergaan wanneer ze zien hoe Joaquin Phoenix in Her verslingerd raakt aan de stem van zijn computerbesturingssysteem?

Nerds in films dragen een bril
Dit cliché ging in elk geval op toen de gekke wetenschapper en studiebol de voornaamste nerds in filmland waren. Dragen personages in klassieke Hollywoodfilms een bril, dan weet je meteen dat het sociaal gemankeerde types zijn die hun neus het liefst in boeken of bunsenbranders steken. In Bringing Up Baby (Howard Hawks, 1938), bijvoorbeeld, speelt Cary Grant een paleontoloog die verliefder naar een zeldzaam dinosaurusbot kijkt dan naar de pittige societydame (Katharine Hepburn) die hem probeert te versieren. Natuurlijk draagt Grant daarbij een dikke, zwart gerande bril die hem veel minder charmant maakt dan hij is en natuurlijk gaat die bril uiteindelijk af: de symbolische transformatie is het, van de sukkel in een knappe vent.

Die aftreksom (nerd - bril = spetter) werd wel vaker gemaakt (denk aan Clark Kent vs. Superman), maar zo simpel is het eigenlijk niet meer. Nerds kunnen rustig hun bril op houden en toch de held van de dag worden, zoals nerd-klassieker Revenge of the Nerds (Jeff Kanew, 1984) bewees; in die film flirten twee nerds zelfs met elkaar door van bril te wisselen en te constateren dat ze dezelfde sterkte hebben.

En terwijl de bril nog steeds bijzonder geliefd is bij filmnerds (zie de helden uit Computer Chess en Joaquin Phoenix in Her, zijn eerste brildragende rol ooit), kunnen ze ook best zonder. Lisbeth Salander, de bozige computerkraakster uit de Millenniumfilms, is een absolute supernerd. Maar bij haar duistere spijker- en leeroutfit zou een bril niet zozeer nerdy als wel simpelweg belachelijk staan.

Nerds in films hebben een obsessieve bezigheid
'Er is een verschil tussen geobsedeerd en gemotiveerd zijn', zegt Mark Zuckerbergs (ex)vriendin tegen hem in The Social Network. Filmnerds zijn nerds omdat ze dat verschil nou juist niet kennen en zich zonder remming op één specifieke bezigheid storten.

Dat kan van alles zijn. Terwijl de traditionele nerd in films bijna ziekelijk verknocht is aan zijn computer, zijn er nog zo veel andere obsessies te bedenken. De ene filmnerd begraaft zich in zijn antieke platenverzameling (Seymour in Terry Zwigoffs Ghost World, 2001), de andere probeert als een krankzinnige numerieke codes te kraken (Max in Darren Aronofsky's Pi, 1998); sommigen plakken hun huis vol met foto's van vreemden (Seymour in Mark Romaneks One Hour Photo, 2002) of raken bezeten door hun zelfgemaakte geluidsopnamen (Harry Caul in Francis Ford Coppola's The Conversation, 1974). Dat vastbijtgedrag is niet voor niets: de meeste nerds compenseren er hun chronische gebrek aan menselijk contact mee.

Mooi dat in recente films nerds elkaar juist vinden via hun obsessies. Al kunnen de schaakcomputer-bouwers in Computer Chess echt alleen over hun uitvindingen praten, ze halen er duidelijk veel plezier uit. Ook de nerds in Zero Charisma (2013) hebben het aanvankelijk heel gezellig wanneer ze zich groepsgewijs aan een Dungeons & Dragons-achtig rollenspel overgeven.

Geen wonder: regisseurs Katie Graham en Andrew Matthews zetten authentieke spelletjes-nerds voor de camera. 'Er bestaat een traditie waarin een knappe acteur een bril op zijn neus krijgt en daarmee een nerd moet voorstellen. Daar waren wij absoluut tegen', zeiden Graham en Matthews tegen comingsoon.net. 'We wilden mensen die echt tot deze wereld behoren. Gewoon, simpele nerds, snap je?'

Nerds in films zijn altijd mannen
Lisbeth 'Millennium' Salander is de uitzondering die deze regel bevestigt: de vloek van het nerd-zijn treft in films hoofdzakelijk mannen. Pure filmnerdinnen bestaan er nauwelijks. De meisjes uit Ghost World, misschien. Maar die lijken toch vooral uit rebelsheid aan de rand van de samenleving te staan en beschouwen de wereld met een consequent ironisch-sarcastische blik die eerder hipster dan nerdy aandoet (Rebecca: 'Dit is zo slecht dat het bijna weer goed wordt' / Enid: 'En dus weer slecht').

Dan is Laney, de impopulaire heldin uit She's All That (Robert Iscove, 1999), wellicht een betere groepsvertegenwoordiger. Laney wankelt angstig door de grote boze high school-wereld, heeft volgens haar klasgenootjes de wenkbrauwen van Bert uit Sesamstraat en sluit zich thuis op in de kelder, waar ze duistere, maatschappelijk geëngageerde kunstcollages fabriceert. Allemaal heel nerdy, inderdaad. Maar tegelijkertijd laat ze zich met een rode jurk en geëpileerde wenkbrauwen makkelijk in een sexy chick transformeren, zoals in de voorspelbare tweede acte van She's All That gebeurt. Zo gaat het vaak met vrouwelijke nerds in films: ze zijn het lelijke eendje, dat met de juiste (mannelijke) aandacht subiet in een zwaan verandert. Zoiets overkomt de meeste mannelijke filmnerds vrijwel nooit en dat maakt hen in hun nerdschap een stuk authentieker.

Gelukkig heeft Computer Chess het bestand van vrouwelijke filmnerds ietsjes opgeschroefd. Aan het schaakcomputertoernooi in die film doet voor het eerst een vrouw mee en ze is net zo onooglijk, dik bebrild en sociaal gehandicapt als de mannelijke deelnemers.

Nerds in films lopen er onmodieus bij
Nerds zijn per definitie maatschappelijke verschoppelingen en dat moet in films vaak op het eerste gezicht duidelijk zijn. De kostuumontwerper kan dus los gaan: pantalons met te hoge tailles, de pijpen op hoog water, krap zittende jasjes, verstikkende stropdassen, vloekende kleurcombinaties en kakelbonte sokken. De mogelijkheden van het nerdkostuum zijn eindeloos, zo lang het maar een totaal gebrek aan modebewustzijn uitstraalt.

Aan de andere kant: modewetten zijn nooit eeuwigdurend. Met de brillen, bloesjes en colberts die de bollebozen uit Revenge of the Nerds dragen, steel je nu in menig cool vintagekringetje moeiteloos de show. En om nog één keer bij Her terug te komen: in die film, die zich ergens in de zeer nabije toekomst lijkt af te spelen, draagt werkelijk iedereen (wollen) broeken met een extreem hoge taille. Wat in Revenge of the Nerds een teken van smakeloosheid was, is hier definitief opgewaardeerd tot een retro-futuristische trend.

Een trend die ook tot buiten de bioscoop reikt: het New Yorkse cultmodelabel Opening Ceremony heeft een door Her geïnspireerde kledinglijn uitgebracht, compleet met vreemd geproportioneerde poloshirts, ouderwetse cardigans en hoog getailleerde wollen broeken (verkoopprijs: 195 dollar).

Nerdy detail: de borstzakken op de hemden en shirts hebben een iPhone-vriendelijke vorm, net als de kleren in de film. Spike Jonze is zelf een fan van de hoog getailleerde broeken uit Her, die gebaseerd zijn op een 19de-eeuws model dat hij in een kostuumwinkel vond. 'Wauw, wat zitten die lekker,' zei hij tegen vulture.com. 'Het voelt een beetje alsof je wordt geknuffeld.'


Tussenstuk:
Computer chess (Andrew Bujalski, ( 2013 )

Eerst was er de camera, toen het verhaal. Regisseur-scenarist Andrew Bujalski wilde zijn nieuwe film per se draaien met een antieke Sony AVC-3260, verliefd als hij was geworden op de ietwat vage, muf-grijze beelden die deze videocamera uit 1969 oplevert.

Een beter gegeven dan dat van Computer Chess had hij bij die verlopen looks evenwel niet kunnen bedenken. De film speelt zich af ergens jaren zeventig of tachtig, in een zieltogend hotel; een stel computerbouwers komt bij elkaar om hun nieuwste modellen met elkaar te laten schaken. Een van de nerds legt het geheel vast met zijn camera - de bewuste Sony AVC-3260, dus.

Klinkt misschien saai, maar als je ervoor in de stemming kunt komen blijkt Computer Chess juist een ontzettend grappige, absurdistische en eigenlijk ook erg coole komedie - haast niet van een echte jarentachtigfilm te onderscheiden.

Naarmate het toernooiverslag vordert, wordt het ook steeds surrealistischer van toon, met een voortwoekerende kattenplaag, opdringerige hippies en personages die niet lip-synchroon praten of de knetterende bekabeling in hun hersenpan blootleggen.

Erg jammer dat Computer Chess, een must voor elke schaak- en filmliefhebber, nooit in Nederland werd uitgebracht, maar dat maakt het Amsterdamse cultuurpodium Melkweg enigszins goed door film op 27 maart eenmalig te vertonen. Dit in het kader van het Brusselse cultfilmfestival Off Screen, waarvan de Melkweg nog zeven andere titels heeft overgenomen. Computer Chess is bovendien op dvd verschenen.

Computer Chess: 27/3, 20 uur in Melkweg, Amsterdam. Ook verkrijgbaar als dvd+Blu-ray pakket in de Eureka Masters of Cinema-reeks (Britse import). melkweg.nl en eurekavideo.co.uk/moc


Naar Alfa en bèta denken, snelheid , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]