De Volkskrant, 07-09-2011, door Remco Meijer 7 sep.2011

Interview | Frits Bolkestein

'Wilders een intellectueel? Dan is Kadhafi het ook'

Twintig jaar geleden zwengelde hij de discussie aan over immigratie en integratie. Nu, op 78-jarige leeftijd, presenteert de oud-VVD-politicus zijn 'magnum opus' over intellectuelen in de politiek.

Tussentitel: Populisten zijn mensen die de lange termijn opofferen aan de korte termijn
                  Een omsingeling door de islam? Geen sprake van. Iedere Arabier wil in de VS studeren

Afgeladen vol was de Rode Hoed in Amsterdam gisteravond. Alle 450 stoelen waren bezet, maar het hadden er ook 600 kunnen zijn, als de brandweer het goed had gevonden. VVD-erelid Frits Bolkestein hield de derde Schoo-lezing, genoemd naar H.J. Schoo (1945-2007), de oud-hoofdredacteur van Elsevier en voormalig politiek columnist van de Volkskrant. Of hij nu spreekt over Europa of over zijn vroegere fractiemedewerker Geert Wilders, naar oud-eurocommissaris Bolkestein wordt nog altijd graag geluisterd.
    Onder de titel De goede vreemdeling blikte Bolkestein dinsdagavond terug op de discussie over immigratie en integratie die hij precies twintig jaar geleden begon met een geruchtmakende rede voor de Liberale Internationale in Luzern (Zwitserland). Op die rede van 6 september 1991 volgde een opinieartikel in de Volkskrant van 12 september dat jaar en, zoals Bolkestein gisteren tegen zijn toehoorders zei, 'that is when the shit hit the fan'. Vrij vertaald: toen brak de pleuris uit.
    De toenmalig VVD-fractieleider betrok de stelling dat de komst van vreemdelingen naar Nederland niet mocht leiden tot compromissen 'op fundamentele politieke beginselen van het liberalisme, zoals de scheiding van kerk en staat, de vrijheid van meningsuiting, tolerantie en non-discriminatie'. Het kwam hem op verwijten van stemmingmakerij en zelfs racisme te staan.
    Al die jaren nadien is Bolkestein zich blijven verzetten tegen cultuurrelativisme en, wat hij noemt, 'cultureel masochisme'. Hij toonde zich niet ontvankelijk voor 'de in Nederland gangbare zieligheidscultuur' en zag de immigrant niet 'als de Goede Vreemdeling waarover Jan Samaritaan zich liefdevol zou kunnen buigen', zoals in de - vanaf vandaag los verkrijgbare - rede staat. Hij heeft het thema grondig uitgediept in een boek dat een magnum opus mag heten en dat ook gisteravond ten doop werd gehouden: De intellectuele verleiding. Gevaarlijke ideeŽn in de politiek.
    Enkele dagen voor de lezing zit een fitte Bolkestein (78) in zijn werkkamer aan de Amstel, beide boeken al op tafel. Hij wandelt veel, zwemt en werkt gestaag door. De motoriek mag dan wat strammer zijn, de geest is nog geheel vaardig. Strijdbaar voor 'kalme rationaliteit'. Maar ook polemisch en provocerend. Om te kunnen spreken en schrijven over intellectuelen in de politiek van de 18de eeuw tot nu, zoals Bolkestein doet, moest hij eerst komen tot een definitie van 'de intellectueel'.
    Bolkestein: 'Ik heb het over publieke intellectuelen, met excuus voor het anglicisme. Die hebben belangstelling voor abstracte ideeŽn, voor politiek en voor communicatie. Dat is mijn definitie. Daarna volgt de vraag: hoe komt het dat sommige ideeŽn van publieke intellectuelen waarde hebben en andere waardeloos zijn? Dan kom ik op de hoofdstelling van het boek: dat hangt af van ervaring. Had je dat niet eerder kunnen bedenken, vraagt u zich wellicht af. Misschien wel, maar het heeft mij lang gekost om ervan doordrongen te raken waarop waardevolle ideeŽn in de politiek gebaseerd moeten zijn. Dat is ervaring.'

Kunt u een voorbeeld geven?
'Ik noem Harriet Beecher-Stowe. De hut van Oom Tom heeft een ongelooflijke invloed gehad op de afschaffing van de slavernij en is hoog politiek. Ze was 40 toen ze eraan begon en had haar ervaringen onder meer opgedaan in de Underground Railroad van Cincinnati.'

Een intellectueel kan dus per definitie niet jong zijn?
'Uitzonderingen daargelaten, nee. Die hele beweging van '68 is het bewijs, met dat 'don't trust anyone over thirty'. Dat heeft ons eigenlijk niets gebracht. Integendeel, het heeft een hoop vernietigd.'
    Bolkestein is negatief over veel intellectuelen. Tegen het einde van zijn boek schrijft hij: 'Zij hebben de neiging op basis van algemene beginselen en niet gehinderd door ervaring uitspraken te doen over tal van bijzondere onderwerpen, wat vaak ontaardt in ijdel getheoretiseer dat het zicht op de werkelijkheid blokkeert. Vooropgezette ideeŽn beperken het waarnemingsvermogen.' Als zulke intellectuelen dan ook nog eens met louter hun 'peergroup' omgaan, ontstaat een soort Lumpenintelligenz (een 'lopende band van tweede- en derderangs denkers') die de publieke zaak geen dienst bewijzen.
    Bolkestein: 'Het gevaarlijkste in de politiek zijn algemene ideeŽn in lege hoofden. Dat is de vertaling van een Franse uitspraak, maar het is helemaal waar. Ik heb daar met instemming mijn vlag op geplant.'

U bent liberaal. Kan een socialist volgens u dan wel goede ideeŽn hebben? Met andere woorden, kunnen goede ideeŽn naast elkaar bestaan?
'Dat hangt ervan af waarop die ideeŽn slaan. In de Koude Oorlog kon je fel gekant zijn tegen het communisme en tegelijkertijd begaan zijn met de onderklasse in Engeland of Nederland. Daar heb je twee goede ideeŽn bij elkaar.
    En of een sociaal-democraat een goede intellectueel kan zijn, ik zou niet inzien waarom niet. Die oude socialisten als premier Willem Drees of Henk Hofstra, voormalig minister van FinanciŽn, hadden ervaring. Maar Nieuw Links met 'Tien over rood' had dat weer niet. Die beweging stelde daarom ook niets voor. Het nationaal-socialisme maakte gebruik van romantische jongerenprotesten. Het was 'de georganiseerde wil van de jeugd'. Jeugd zonder ervaring. Zie waartoe het heeft geleid.'

Uw boek is tamelijk somber.
'Ja. Ik kan het niet ontkennen. Ook omdat ik dingen om mij heen zie die mij somber maken. Kijk naar Europa. Er zijn twee grote initiatieven van de Europese Unie waarbij wij afhankelijk zijn van derden. Die doen niet wat ze moeten doen. Het ene is Schengen. Daar zijn we afhankelijk van de Grieken, de Italianen en anderen die de buitengrenzen moeten bewaken, maar dat doen ze niet. Althans, niet in voldoende mate. De Griekse grens met Turkije is zo lek als een mandje. Wat we de afgelopen weken hebben gezien met de muntunie, idem.
    In wat eigenlijk twee grote doorbraken zouden moeten zijn, ben ik erg teleurgesteld. Daarbij is er op dit ogenblik geen institutionele rem op de activiteiten van de Europese Commissie, 27 commissarissen die beroemd willen worden en het ene voorstel na het andere doen. Dan heb ik het nog niet gehad over het Stabiliteitspact, waarover plechtig werd beloofd dat iedereen zich er streng aan ging houden. De Fransen en de Duitsers waren de eersten om er de hand mee te lichten. Veel landen preken water maar drinken wijn.'

Steeds meer politici, nationaal en internationaal, verklaren het multiculturalisme dood. Uw woorden hebben effect gehad. Stemt dat dan niet optimistisch?
'Mijn woorden? Ik denk eerder de praktijk. Ik vind het natuurlijk heerlijk om te worden beschouwd als een belangrijk denker en politicus, maar het is niet verboden om te kijken naar de werkelijkheid. Daar gaat het mij nu juist om. Iedereen kon toch twintig jaar geleden al zien wat er in bijvoorbeeld Rotterdam gebeurde? Het water stond ze aan de lippen.'

Het populisme is u op beide dossiers tegemoet gekomen: het zet een rem op immigratie en op Europa.
'Wat is populisme? Wilt u mij dat even zeggen?'

De categorie partijen die in heel Europa is opgekomen het afgelopen decennium. Vlaams Belang, de partijen in ScandinaviŽ, hier LPF en PVV.
'Dat zijn voorbeelden, geen definitie.'

Nee, maar ze hebben gemeen dat ze Europa een halt willen toeroepen.'
'Dat is waar, al is het nog steeds geen definitie.'

Wat is dan de uwe?
'Dat is niet zo makkelijk en daarom ben ik een beetje plagerig. Mijn definitie is: populisten zijn mensen die de lange termijn opofferen aan de korte termijn. Al is die misschien wat theoretisch. Maar het is waar, ze zijn anti-Europees. Het zijn partijen die steunen op de rancune van mensen die altijd achter in de rij staan. Mensen die het gevoel hebben dat niemand naar ze luistert. Dat is niet zo, maar dat denken ze. De leiders spelen daarop in door te zeggen dat Europa te veel kost en Brussel te invloedrijk is. Ze vergeten erbij te zeggen wat de voordelen zijn van de Unie, bijvoorbeeld dat zij vrede heeft gebracht. Het verlies van de eigen cultuur, daar komen ze ook altijd mee, wat onzin is. Ik heb kritiek op de EU, maar dat is flauwekul.'

Hoe behandelt Mark Rutte het Europese dossier?
'Hij heeft natuurlijk een ongelukkige zet gedaan door zich te verstrikken in die 100 of 150 miljard. Maar hij heeft er zijn excuses voor aangeboden. Hij is de eerste premier die dat ooit heeft gedaan. Dat siert hem. Verder vind ik de VVD en het CDA voldoende kritisch over Europa.'

Ze worden een handje geholpen door hun gedoogpartner.
'Zeker. Behalve dat Wilders overdrijft. Zoals in alles. Ook in zijn afkeer van de islam.'

In uw boek draait u het om: niet de islam is een bedreiging voor het Westen, het Westen is een bedreiging voor de islam.
'De aanslagen in New York, Londen en Madrid waren wanhoopsdaden. Geen uitingen van kracht, maar van zwakte. Een omsingeling door de islam, geen sprake van! Iedere Arabier wil in Amerika studeren. Ik schrijf: Yankee go home, but please take me with you!'

Maar dan strijdt Wilders tegen windmolens?
'Ja, dat doet hij ook. En die Anders Breivik ook.'

Is Wilders volgens uw definitie een intellectueel?
'Hij is in elk geval geÔnteresseerd in abstracte ideeŽn en communicatie. Maar dan is Kadhafi ook een intellectueel. Die heeft zijn Groene Boekje geschreven. Vol ideeŽn. Maar wel knots.'

Waarom zet u zich sinds het verschijnen van De tovenaarsleerling van Meindert Fennema zo af tegen Wilders?
'Dat heb ik altijd gedaan. Ik kan me niet herinneren dat ik hem ooit heb gesteund. Toen ik zei dat herkenbare joden oplopen tegen discriminatie uit islamitische kring en beter af zijn in de VS of IsraŽl, zei Wilders dat Bolkestein knettergek geworden was en dat niet de joden, maar de Marokkanen weg moeten. Dat was een loze opmerking. Zoals zoveel wat hij zegt. Die kopvoddentaks, dat was toch een schunnig voorstel?'

IdeeŽn kunnen lijden veroorzaken, schrijft u. Toch vindt u dat zulke anti-islam uitspraken koppelen aan de gebeurtenissen in Noorwegen guilt by association is. U noemt dat pervers.
'De Amerikaanse senator Joseph McCarthy had in de jaren vijftig de theorie: A is bevriend met B, B is een communist, dan zal A het ook wel zijn. Dat is een onzindelijke redenering. Wilders heeft geweld altijd verworpen. Breivik niet.
    Mag ik een stap verder gaan? Joschka Fischer en zijn Putzgruppen hebben geweld bepaald niet afgezworen. Dat heeft hij in interviews verklaard. Daar kwam de RAF uit voort, die een aantal moorden op zijn geweten heeft. De vraag is nooit beantwoord in hoeverre je Fischer daarvoor medeverantwoordelijk kunt houden. Hij is later minister van Buitenlandse Zaken geworden.
    Maar als je nou de RAF en Fischer vergelijkt met Breivik en Wilders, waarom wordt dan Wilders kwalijk genomen dat hij van invloed zou zijn geweest en is Fischer buiten schot gebleven? Mag ik suggereren dat dat is omdat Wilders van rechts is en Fischer van links? Een typisch voorbeeld van selectieve verontwaardiging.'

Hebben rechtse intellectuelen het moeilijker dan linkse?
'Nu niet, toen wel. Nu integendeel, zoals de Engelsen zeggen: the shoe is on the other foot. Het ideologische initiatief ligt op dit moment bij rechts.'

Dat zou u minder somber moeten maken.
'U ziet mij als rechts?'

In elk geval niet als links.
'Nee, dat ben ik ook niet. Dus dit is een goede ontwikkeling.'

Is uw boek een zelfportret?
'Daar heb ik eerlijk gezegd niet over nagedacht.' Lacht. 'Maar ik heb wel wat ervaring.'
 

Tussenstuk
CV Frits Bolkestein

4 april 1933  geboren in Amsterdam
1951-1965  diverse academische studies
1960- 1976  werkzaam bij Shell in diverse landen
1978-1982   lid Tweede Kamer (VVD)
1982-1986   staatssecretaris van Economische Zaken
1986-1988   lid Tweede Kamer
1988-1989   minister van Defensie
1989-1999   lid Tweede Kamer, vanaf mei 1990 fractievoorzitter
1999-2004   lid Europese Commissie (Interne Markt en Fiscale Zaken)
vanaf 2004   bijzonder hoogleraar in Delft en Leiden

Bolkestein is gehuwd met Femke Boersma (tweede huwelijk)


Naar Alfa en bŤta denken, snelheid , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]