De Volkskrant, 21-09-2012, van verslaggever Martij van Calmthout .2010

Wetenschap die op de lachspieren werkt

Twee van de tien alternatieve Nobelprijzen gingen donderdag naar Nederlandse wetenschappers. Een prestigieuze prijs voor serieus grappig onderzoek.


Tussentitel: Vredesprijs was voor Russen die diamanten maken uit afgedankte springstof
Humor geeft ruimte  om je onderzoek uit te leggen - Frans de Waal - vindt dat er meer gelachen moet worden om wetenschap


Nederlandse onderzoeksgroepen gaan dit jaar aan de haal met twee van de tien jaarlijkse alternatieve Nobelprijzen. Rotterdamse en Nijmeegse psychologen kregen donderdagnacht een IgNobelprijs voor onderzoek naar de vraag waarom de Eiffeltoren kleiner lijkt als de kijker iets naar links overhelt. Apenonderzoeker Frans de Waal, die overigens sinds mensheugenis in Atlanta werkt, krijgt een prijs voor een studie van chimpansees die elkaar feilloos herkennen op foto's van achtersten.

De prijzen werden donderdag tijdens een traditioneel uitzinnige en al weken uitverkochte bijeenkomst op Harvard University uitgereikt door een vijftal echte Nobelprijswinnaars die gehuld in stofjas het podium aanveegden tussen de bekendmakingen. Winnaars kregen gewoontegetrouw exact een minuut om hun bekroonde onderzoek uit de doeken te doen.

Dit jaar werden prijzen in tien categorieŽn toegekend, aan wetenschappers uit de hele wereld, voor serieus wetenschappelijk werk dat niettemin in eerste instantie op de lachspieren werkt. Japanse onderzoekers wonnen met een audiosysteem dat sprekers hun eigen stem iets vertraagd laat horen, waardoor spreken haast onmogelijk blijkt. Een winnende Zweedse chemicus zocht uit waarom mensen in sommige huizen in AnderslŲv groen haar hebben. De vredesprijs ging naar Russen die diamanten maakten uit afgedankte springstof.

De IgNobelprijs voor Literatuur gaat naar het US Government General Accountability Office voor 'een rapport over de berichten over berichten dat de voorbereiding aanbeveelt van een verslag over het rapport over de berichten over rapporten'.

De natuurkundeprijs was dit jaar voor een Brits-Amerikaans team dat de vorm van menselijke paardestaarten berekende op basis van de statistische fysica van haarbundels. Russen wonnen de vloeistofkundeprijs voor een studie naar het klotsen van koffie als de drinker loopt. Franse artsen kregen een prijs voor de studie van gasexplosies tijdens colonoscopisch onderzoek bij patiŽnten.

Ook is er een IgNobelprijs voor een al eerder spraakmakend onderzoek naar het brein van dode zalm met behulp van een hersenscanner. De Amerikaanse onderzoekers stelden vast dat met standaardtechnieken zelfs in de dode vis nog hersenactiviteit werd aangetoond, wat te denken gaf over hersenscans in talloze andere studies.

Primatoloog Frans de Waal krijgt de alternatieve anatomieprijs voor de ontdekking dat apen elkaar aan hun achterste kunnen herkennen. De Waal en een studente ontdekten dat bij toeval in de zijlijn van een onderzoek naar gezichtsherkenning bij chimpansees. Ze schreven er in 2008 een wetenschappelijk artikel over.

Psychologen Anita Eerland en Rolf Zwaan (Erasmus Universiteit Rotterdam) en Tulio Guadalupe (Radboud Universiteit Nijmegen) krijgen de IgNobel Psychologieprijs voor een studie uit 2011 naar het effect van evenwicht op lengteschattingen. Ze deden testen op een Wii-bord en ontdekten dat proefpersonen die overhellen naar links op foto's bijvoorbeeld de hoogte van de Eiffeltoren (324 meter) gemiddeld 12 meter minder schatten dan wanneer ze rechtop staan. Mogelijk, schreven de onderzoekers, komt dat doordat mensen zich getallen als een lijn van links naar rechts voorstellen, en het overhellen de linkerkant van de getallenlijn onbewust wat meer benadrukt.

De IgNobelprijs, ieder jaar toegekend in de weken vůůr de echte Nobelprijzen, is volgens de bedenkers bedoeld om mensen met humor aan het denken te zetten. De prijs wordt sinds 1990 jaarlijks toegekend, en is het geesteskind van Marc Abrahams, hoofdredacteur van het Amerikaanse satirisch-wetenschappelijk tijdschrift Annals of Improbable Research. Sindsdien wonnen Nederlanders achtmaal een IgNobel, onder wie de latere Nobelprijswinnaar Andrei Geim die gemagnetiseerde kikkers liet zweven.

Nieuw dit jaar was een parallelle avond in de schouwburg van Leiden van de Europese tak van de IgNobelprijs, die wordt geleid door de Rotterdamse museumbioloog en oud-winnaar Cees Moeliker, ooit auteur van een studie over homoseksuele necrofilie bij eenden. In Leiden keken enkele honderden bezoekers mee naar de webcast van de gebeurtenissen op Harvard. Enkele eerdere Nederlandse winnaars hielden voorafgaand daaraan toespraken over hun wetenschappelijke avonturen.

De echte Nobelprijzen worden in de tweede week van oktober bekendgemaakt in Stockholm.



Tussenstukken:
Anita Eerland: Scheefschatten

'Toen ze belden, hebben we wel even nagedacht of we echt een prijs wilden. Zo lollig is onze paper niet, behalve dan misschien de wat speelse titel: Leaning to the Left makes the Eiffel Tower seem Smaller. Maar aan de andere kant was het wel een raar onderzoek. Het begon met de mental number line, het effect dat mensen getallen als een lijn van links naar rechts voorstellen. Dat is al vaak aangetoond, maar altijd in bewuste experimenten. Of het onbewust ook zo werkt, wist niemand. Tegelijk was Rolf met zijn studenten bezig met een Wii balanceboard als meetinstrument. Het bleek dat je proefpersonen scheef kunt zetten terwijl ze denken rechtop te staan. Hij zocht een test, ik stelde voor om schattingsproefjes met de number line te doen. De uitkomst was verrassend. Als je mensen links laat leunen, wordt de linkerzijde benadrukt en neig je dus naar kleinere getallen. Ze schatten de Eiffeltoren zo'n 12 meter korter dan hij is. Wie weet waarin scheefschatten nog meer een rol speelt. Ik las na onze publicatie blogs die suggereerden dat je bij salarisonderhandelingen de stoel van je baas scheef moet zetten om hoger uit te komen. Lachen. Ik heb wel plannen om verder te gaan met dit onderzoek, nu mijn proefschrift klaar is. Rolf en ik gaan overigens niet naar Harvard, omdat we zaterdag trouwen. De uitnodiging om het huwelijk op het podium te voltrekken hebben we toch maar afgeslagen. Dan wordt het misschien te veel hun feestje, in plaats van het onze.'


Frans de Waal Apenkonten

'Het heeft ons destijds eerlijk gezegd wel even door het hoofd gespeeld, de mogelijkheid dat ons artikel over de konten van apen een IgNobelprijs zou kunnen winnen. Maar het is een eer. IgNobel is een goeie prijs. Er moet meer worden gelachen om wetenschap. Humor geeft ruimte om je onderzoek uit te leggen. In ons geval is interessant dat onze ontdekking niet was wat we zochten. Mijn studente Jennifer Pokorny en ik deden onderzoek naar gezichtsherkennig bij chimpansees, in het verlengde van soortgelijk onderzoek bij mensen. Wat we deden was nagaan of chimps het geslacht van een chimpanseegezicht aan een foto herkennen. Probleem is dat je ze dat niet kunt vragen. Dus werkten we met foto's van de achtersten van chimpansees, waaraan het geslacht duidelijk te herkennen is. In de associatieproeven bleken ze veel beter te scoren als ze achtersten van bekenden voorgezet kregen. Dat hebben we verder uitgezocht. Chimpansees, is de conclusie, hebben een whole body concept van elkaar. Ongeveer zoals mensen dat hebben. Hoe het precies met menselijke achterwerken zit, hebben we overigens niet bekeken. Dat is aan anderen. Wij werken nog steeds aan gezichtsherkenning bij chimps. Daaraan is nog veel onduidelijk.'

 

Red.:    Scheefschatten: zie Sci. Am. Special. van Indiers.



Naar Beslissingen , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]