De Volkskrant, 01-06-2013, door Suzanne Weusten .2010

Beschouwing | Het belang van verleerde redeneringen

Denkfouten strelen je ego

Wie denkt, maakt onvermijdelijk fouten. Dit is minder vervelend dan het lijkt, want denkfouten zijn meestal in je eigen voordeel.


Tussentitel: Een gezonde dosis zelfoverschatting zorgt ervoor dat we risico's durven nemen

Ik belandde laatst op de spoedeisende hulp van een ziekenhuis. De dienstdoende arts, een knappe vijftiger, was aardig en meelevend en gaf me het vertrouwen dat hij de crisis waarin ik me bevond volledig zou bedwingen. Maar op het moment dat ik me ontspande, fluisterde een stemmetje in mijn hoofd: 'Dat hij knap en empathisch is, wil niet zeggen dat hij ook een goede dokter is.' Ik moest denken aan de Twentse neuroloog Ernst Jansen Steur, die jarenlang verkeerde diagnoses stelde. Omdat hij zo'n aardige dokter was, vertrouwden zijn patiënten hem.

En hier is de denkfout. De meeste mensen denken dat als iemand één positieve eigenschap heeft, hij verder ook goede kwaliteiten bezit. De beeldschone vrouw is vast een vaardige manager, de aardige hypotheekadviseur geeft een topadvies en de welbespraakte sollicitant is geknipt voor de baan. Deze denkfout staat bekend als het halo-effect. Het is een van de talloze psychologische mechanismes die ons meestal onbewust verhinderen logisch en rationeel te denken. Gelukkig bleek mijn knappe dokter ook een goede arts, maar ik realiseerde me hoe gemakkelijk ik mijn oordeel over zijn professionele kwaliteiten baseerde op zijn innemende lach en luisterend oor.

Een denkfout is een systematische afwijking van rationeel denken, van denken dat gebaseerd is op logisch redeneren, correct onderbouwd met argumenten. Zo hebben de meeste mensen de neiging om hun bezit te overschatten. Ze vragen voor hun eigen huis meer geld dan ze er zelf voor zouden willen betalen. En de meeste mensen zijn ook slecht in het berekenen van risico's. Ze laten zich misleiden door de emotionele impact van een gebeurtenis of door recente ervaringen. Ze stappen gemakkelijk in de auto, maar vrezen voor hun leven als ze in een onbekende grote stad door een donker steegje lopen.

Overigens hoeft rationeel denken niet per se het beste resultaat op te leveren. Stel dat iemand mij voorstelt een munt op te gooien. Ik krijg duizend euro wanneer ik kop gooi, maar moet honderd euro betalen wanneer ik munt gooi. Het is een rationele keuze om de gok te wagen. Wanneer ik vervolgens munt gooi, heb ik een rationele beslissing genomen, maar met een belabberd resultaat.

De mens mag dan een intelligent weldenkend wezen zijn, hij laat zich systematisch misleiden. En het liefst in zijn eigen voordeel. Hij redeneert en fantaseert erop los; hij zorgt ervoor dat hij de hoofdrol speelt in een harmonieuze en overzichtelijke wereld. Vanuit zijn persoonlijke perspectief bekeken, leveren de denkfouten hem iets op. Hij is weliswaar vooringenomen, maar de gekleurde perceptie van de werkelijkheid geeft zijn leven glans.

De eerste vooringenomenheid van de mens is zijn voorkeur voor verhalen en patronen. We rijgen losse gebeurtenissen aaneen zodat er een mooi verhaal uit rolt. Als ik mijn levensgeschiedenis vertel, is dit een kloppend verhaal met een rode draad. Als meisje van 6 maakte ik al boekjes en kranten, en kijk: nu nog steeds. Alle toevallige gebeurtenissen in mijn leven heb ik zorgvuldig een betekenis gegeven. Door er mijn eigen verhaal van te maken, filter ik toevalligheden en betekenisloze stukjes eruit. Zo lijkt het alsof ik de regisseur ben van mijn leven en de omstandigheden naar mijn hand heb gezet.

Uit deze voorkeur voor patronen en verhalen vloeit een tweede vooringenomenheid voort. Het menselijk brein denkt graag in oorzaak en gevolg. Dit is makkelijker dan uit te gaan van complexiteit. Denken in oorzaak en gevolg geeft ons het idee dat we greep op de zaak hebben. Wie de oorzaak van een ramp, ziekte of andere ellende weet, kan er iets aan doen. Maar een correlatie is niet altijd een causale relatie. Soms hangen gebeurtenissen met elkaar samen, bijvoorbeeld in de tijd, maar dit wil niet zeggen dat de ene gebeurtenis ook de andere veroorzaakt.

Een derde vooringenomenheid van het brein is de behoefte aan harmonie. Het brein houdt niet van tegenstrijdigheden of van incongruentie. We vinden het prettig als ons gedrag overeenstemt met onze principes en als onze wensen corresponderen met de werkelijkheid. En als de werkelijkheid verandert, dan passen we onze wensen gewoon aan. Zo vertel ik vol overtuiging dat het gelukkig niet te warm was op mijn vakantie vorige week. Anders had ik niet zoveel kunnen wandelen. Ik zeg er niet bij dat ik het ook koud heb gehad en dat ik mijn zwemspullen voor niets heb meegenomen.

Een vierde vooringenomenheid van het brein is dat het niet met onzekerheid kan omgaan. Onzekerheid kost tijd en brengt ons aan het twijfelen. Kansberekeningen zijn moeilijk te bevatten. Wat betekent bijvoorbeeld een kans op regen van 30 procent? Of een kans van één op een miljoen om een prijs te winnen? En dus maken we onze eigen zekerheid, bedenken we hoe het idealiter zou zijn en verheugen we ons op de hoofdprijs.

Een vijfde vooringenomenheid van het brein is de afkeer van verlies. Wie een gok neemt, weegt het verlies af tegen de winst. Rationeel gezien zou je de gok wagen als het verlies even groot is als de winst. Maar de meeste mensen hebben een grotere afkeer van verlies dan een verlangen om te winnen. Beleggers houden er bijvoorbeeld niet van om hun aandelen te verkopen als deze op verlies staan. Het idee dat ze er minder voor krijgen dan ze ervoor hebben betaald, stuit hun zo tegen de borst dat ze de aandelen vasthouden - vaak tegen beter weten in.

De zesde vooringenomenheid van het brein is de neiging om zichzelf te overschatten. Wie zijn eigen bedrijf begint en weet dat de helft van de nieuwe ondernemingen na een jaar failliet is, denkt: daar ben ik niet bij. We weten dat één op de drie huwelijken strandt, maar, zo redeneren de meesten, dat overkomt mij niet. Een gezonde dosis zelfoverschatting zorgt ervoor dat we risico's durven nemen.

De laatste vooringenomenheid van ons denken heeft betrekking op onze sociale omgeving. De mens is een groepsdier en laat zich soms meer dan hem lief is beïnvloeden door de druk van de groep. Of het nu de familie is of de sportvereniging, de politieke partij of de raad van bestuur, overal waar mensen in groepen beslissingen nemen, ligt het gevaar van groepsdenken op de loer. En ook al denken we dat we onafhankelijke denkers zijn, toch sluipt er in ons oordeel soms een fout, om de eenvoudige reden dat afwijken van het standpunt van de groep angst oproept. Probeer maar eens vast te houden aan je eigen mening als de hele groep een andere opvatting heeft. Je riskeert op deze manier uitsluiting. Om dit onaangename gevoel te vermijden, conformeren de meeste mensen zich aan het groepsstandpunt.

De vooringenomenheid van het brein heeft dus voordelen. We mogen weliswaar soms te snel een oordeel vellen of een beslissing nemen, de haastige actie geeft ons cognitief gemak. Als we bij al onze keuzes, beslissingen en oordelen eindeloos de mogelijkheden moesten overwegen en de consequenties in kaart moesten brengen, zouden we verlamd raken. Het is dan juist handig om mentale vuistregels, heuristieken, te gebruiken. Mentale vuistregels helpen een complex probleem te reduceren tot een overzichtelijke en voorspelbare kwestie. En voorspelbaarheid is fijner dan chaos en onzekerheid. Het suggereert dat we de regie hebben; het geeft een gevoel van controle.

Bovendien zorgt de vooringenomenheid van het brein ervoor dat we ons kunnen handhaven in een complexe en onzekere omgeving. Ze streelt ons ego en geeft ons het idee dat we gelijk hebben en dat we goed zijn. Met al deze denkfouten houden we onszelf misschien wel voor de gek, maar we voelen ons er heerlijk bij.

Vandaag verschijnt van Suzanne Weusten Hoe we onszelf voor de gek houden. ABC van denkfouten. argumentenfabriek.nl



Tussenstukken:
Van A naar Z

In haar serie 'ABC van denkfouten' behandelde psychologe Suzanne Weusten het afgelopen jaar 26 denkfouten, van Affectheuristiek (gevoelens kunnen ons op een dwaalspoor brengen) via onder meer Kokerillusie (we overschatten ons toekomstig geluk) en Selectieve waarneming (we zien wat we verwachten te zien) naar Zero risk bias (we willen risico's uitsluiten).


Twee denksystemen in je hoofd

Denken verloopt het grootste deel van de tijd automatisch en onbewust. Het brein is als het ware 'breinblind'. Pas op het moment dat je bewust gaat nadenken, ervaar je een soort mentale activiteit.

Om greep te krijgen op dit complexe proces, hebben psychologen onderscheid gemaakt in twee soorten denken: een snel, intuïtief en automatisch denken: systeem 1 genoemd, en een langzaam, bewust en rationeel denken: systeem 2.

De meeste denkactiviteiten verlopen onbewust en automatisch, via systeem 1.

Wie 's ochtends zijn tanden poetst, denkt niet eerst na hoe hij de tandenborstel moet bewegen, en wie een grote blaffende hond op zich ziet afstormen, vraagt zich niet af wat verstandiger is: blijven staan of wegrennen. Ook om eenvoudige sommetjes te maken, zoals 2 keer 2, hoeven we ons het hoofd niet te breken. Het schiet ons automatisch te binnen, evenals het antwoord op de vraag wat de hoofdstad is van Nederland.

Wanneer de opdracht moeilijker is, komt systeem 2 in actie. Hoeveel is 67 maal 28? Zal ik mijn baan opzeggen en voor mezelf beginnen? Welke ingrediënten heb ik nodig om een Spaanse ovenschotel te maken? Om deze vragen te beantwoorden, moet je bewust aandacht geven, je moet rekenen, redeneren en misschien iets opzoeken. Je moet informatie ordenen en wegen.

Systeem 1 vergemakkelijkt het leven. Het helpt ons bij dagelijkse handelingen, maar ook bij het beoordelen van situaties en mensen. Maar de automatische reacties van systeem 1 zijn niet altijd correct. Er gaat wel eens wat mis. Want systeem 1 mag dan snel en handig zijn, het heeft ook beperkingen.

 

Red.:  denkfouten zijn meestal in je eigen voordeel.   : contradictie: fouten pakken slecht voor je uit, anders zijn het geen fouten


Naar Beslissingen , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]