De Volkskrant, 06-02-2013, door Suzanne Weusten, directeur van De Argumentenfabriek Denkacademie .2010

ABC van denkfouten

Verloren-kostenfout: het verleden weegt soms te zwaar

Stel je voor: je wilt graag naar een toneelstuk en hebt voor twintig euro een kaartje gekocht. Bij aankomst in het theater ontdek je dat je het kaartje kwijt bent en dat de plaats niet is gereserveerd. Je smeekt de vrouw aan het loket om je een nieuw kaartje te geven, maar ze is onverbiddelijk: je kunt een kaartje kopen, maar dan moet je er dezelfde prijs voor betalen. Wat doe je? Zou je twintig euro voor een kaartje betalen?

Nee hoor, geen kaartje kopen, vond iets meer dan de helft van de proefpersonen in een experiment van de Amerikaanse psychologen Daniel Kahneman en Amos Tversky. Ik ben al twintig euro kwijt voor het eerste kaartje, zo redeneerden ze, dus dan kost de toneelavond me veertig euro.

Deze redenering berust op een denkfout, de verloren-kostenfout ofwel de sunk cost fallacy. Het geld voor het kaartje ben je toch al kwijt en krijg je echt niet terug door geen nieuw kaartje te kopen. Het zijn verloren kosten. Eigenlijk heb je dubbel pech: twintig euro kwijt en geen toneelstuk die avond.

Hoe komt het dat mensen deze fout maken? In hun denkbeeldige boekhouding schrijven ze beide kaartjes af op de post 'theater'. Maar in feite moeten ze het eerste kaartje boeken op 'verloren' en alleen het tweede kaartje op 'theater'.

Hoe irrationeel de beslissing is, lieten de psychologen zien in een volgend experiment. Ze presenteerden proefpersonen een andere versie van het theaterexperiment. Stel dat je naar een toneelstuk wilt waarvoor de toegang twintig euro bedraagt. Wanneer je geld uit je portemonnee wil pakken, merk je dat er een briefje van twintig euro is verdwenen. Wat doe je? Wil je nog steeds het kaartje kopen voor de voorstelling?

Ja hoor, kaartje kopen, zeiden negen op de tien deelnemers aan het experiment nu, terwijl het enige verschil met het vorige experiment is dat nu het geld is verloren, en niet het kaartje.

Ik maak deze denkfout zelf geregeld, wanneer ik bijvoorbeeld blijf zitten bij een slechte film omdat ik ervoor betaald heb of wanneer ik doorga met een cursus die me niet meer interesseert, omdat ik er veel in heb ge´nvesteerd.

De verloren-kostenfout doet zich niet alleen voor bij privÚbeslissingen, maar speelt ook een rol bij grote commerciŰle en maatschappelijke projecten. Zo was voor de Amsterdamse gemeenteraad destijds het belangrijkste argument om door te gaan met de Noord-Zuidlijn van de metro: we hebben er al zoveel in ge´nvesteerd. De verloren-kostenfout wordt ook wel de Concorde-fallacy genoemd, naar het project met het vliegtuig waarin Frankrijk en Engeland enorm veel geld in stopten en maar mee bleven doorgaan omdat ze er zoveel in hadden ge´nvesteerd. Pas toen er een vliegtuig verongelukte, stopte het project.

De meeste mensen maken deze denkfout omdat ze het niet fijn vinden om toe te geven dat ze er nu anders over denken dan vroeger. Het is prettiger om te denken dat je consistent bent. Wie een beslissing moet nemen om door te gaan of te stoppen met iets, of het nu een slecht boek, een verliesgevende zakelijke onderneming of een slopende relatie is, kan beter naar de toekomst kijken dan naar het verleden. Liever inconsistent dan chronisch ontevreden.


Red.: 


Naar Beslissingen , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]