Psychologie Magazine, maart 2010, door Hester Otter28 feb.2010

Liegbeest

We vertellen allemaal weleens een leugentje om bestwil. Maar voor sommige mensen is liegen een dagtaak. Pathologische leugenaars verzinnen een heel leven bij elkaar. Wat bezielt ,hen? En vooral: hoe doen ze net?


Op een snikhete zaterdagmiddag lopen Sandra en ik door de bijna verlaten passages van een meubelboulevard. De moeder van Sandra heeft strottehoofdkanker. Daardoor kan ze niet meer praten en het zal niet lang meer duren voor ze doodgaat. Sandra heeft een voorschot op de erfenis gekregen en om zichzelf te troosten wil ze meubels gaan uitzoeken voor haar nieuwe woning.
    Zoals je mensen hebt die voor het geluk geboren zijn, zo is Sandra dat voor het ongeluk. Ze lijdt aan een oogziekte waardoor ze geen kleuren kan zien, haar vader stierf waar ze bij was en haar ex ontpopte zich als stalker.
    Alsof dat nog niet genoeg is, mislukte onlangs de aankoop van haar droomwoning. De verkoper zag haar niet zitten en heeft een deel van het interieur kort en klein geslagen. Ik ben verbijsterd door dat verhaal. En voor het eerst voel ik een knagende twijfel, omdat ik eigenlijk niet kan geloven dat iemand zoveel pech kan hebben. Waarom zou een huizenverkoper 'iets hebben' tegen de kopende partij? Dat is raar. Je eigen huis in puin slaan is met het oog op de verkoop al helemaal niet slim.
     Voor het eerst laat ik de vraag toe of Sandra's verhalen wel kloppen. Ik besluit haar moeder te bellen. Veel heb ik niet te verliezen. Mocht ze niet kunnen praten, dan zal ze de telefoon ook niet opnemen. Tot mijn verbazing neemt ze de telefoon echter wel op en hoor ik de stem van een energieke vrouw die nog lang niet aan het , einde van haar Latijn is. ·

Sociaal cement
Sandra's leven blijkt een verzameling van zorgvuldig op elkaar gestapelde verzinsels. Wat is er in vredesnaam met haar aan de hand? Ben ik soms bevriend met een pathologisch leugenaar?
    Die vraag blijft me achtervolgen, en op een gegeven moment besluit ik me in het fenomeen te verdiepen. Om te ontdekken dat de deskundigen het nog niet eens zijn over de vraag wat de exacte definitie van ziekelijk liegen is. Iedereen liegt weleens en het is lastig om te bepalen waar 'gewoon liegen' pathologisch wordt.
    Volgens Corine de Ruiter, bijzonder hoogleraar Forensische Psychologie aan de Universiteit Maastricht zetten pathologische leugenaars het liegen breder in dan gewone leugenaars. 'De meeste mensen gebruiken leugentjes als "sociaal cement". Je vertelt je collega dat ze er goed uitziet, terwijl je dat in werkelijkheid niet vindt. Of je zegt dat de nieuwe vriend van je vriendin "echt een aanwinst" is, terwijl je hem niet ziet zitten. Maar iemand die pathologisch liegt, doet dat over belangrijke dingen, zoals zijn levensloop of zijn opleiding.'
    Volgens De Ruiter bestaan er twee typen pathologische leugenaars: de antisocialen en de 'gewone' pathologische leugenaars. Bij de antisocialen maakt het liegen deel uit van een gedrags- of persoonlijkheidsstoornis. Leugenaars met een antisociale persoonlijkheidsstoornis liegen niet alleen, maar voelen zich daar ook geen moment schuldig over. Ze zijn kil en gewetenloos en kennen geen empathie.
    Het andere type verdraait de waarheid vooral uit onzekerheid. De Ruiter: 'Zij denken dat ze zonder hun leugens een nul zijn. Door verhalen te verzinnen, voelen ze zich in contact met anderen minder angstig.' Als leugenaars van dit .type worden betrapt, vinden ze dat vervelend en beloven ze vaak beterschap.

Web van mededogen
Mijn vriendin Sandra lijkt tot de tweede soort te behoren. Ze hipt haar bestaan op door te liegen, en als bonus ontvangt ze aandacht. Neem het voorval in de winkel waar ik ooit met haar was. Kleding kopen is lastig voor iemand die (zogenaamd) geen kleuren ziet en dat roept vragen op bij het personeel. 'Nee, ze is niet blind,' zeg ik tegen de verkoopster als ik Sandra uitleg dat de gekozen trui rood is. 'Ze kan alleen geen kleuren zien.' De verkoopster knikt meelevend en plukt vriendelijk meer rode truien uit de rekken.
    Ook met behulpzaamheid bindt Sandra mensen aan zich. Ze werkt als dierenartsassistente en biedt aan om mijn hond de jaarlijkse vaccinatie te geven. Aardig toch? En interessant is ze ook. Tenslotte weet niet iedereen een baan te combineren met een studie Russisch en een cursus antieke stoelen restaureren. Sandra kan dat wel. Het web van affectie en mededogen is snel geweven.
    Pathologische leugenaars liegen doorgaans niet om financieel gewin, maar er zijn wel degelijk mensen die flink van hun verzinsels profiteren: als ze een fantastische maatschappelijke carrière bij elkaar liegen bijvoorbeeld. Neem Albert Krielen, die afgelopen voorjaar opstapte als directeur van de Nijmeegse schouwburg. Volgens zijn cv had Krielen in de Japanse Philips-top gezeten, was hij piloot bij de KLM en PvdA-wethouder in Rotterdam geweest en volleybalde hij ook nog op topniveau. Maar bij geen van die eerdere werkgevers hadden ze ooit van Krielen gehoord. Oeps.

Bijzonder brein
De vraag is hoe mensen in vredesnaam zo ver kunnen gaan. Hoe houd je al die verzinsels vol? En hoe kun je het bijbehorende schuldgevoel hanteren?
    Ten eerste lijkt het erop dat liegen voor pathologische leugenaars een minder grote mentale inspanning is dan voor 'gewone' mensen. Onderzoekers aan de Temple Universiteit in Philadelphia zetten een paar jaar geleden op het universiteitsterrein een schietpartij in scene. Ze vroegen een deel van de getuigen om de waarheid te vertellen en een ander deel om te liegen. Een hersenscan liet zien dat het brein van liegende proefpersonen veel zwaarder werk moest verrichten; er bleken veertien hersengebieden bij op te lichten, tegen zeven bij het spreken van de waarheid. Iets navertellen wat je niet zelf hebt waargenomen, is kennelijk ingewikkeld.
    Tenzij je het brein van een pathologische leugenaar hebt. Psychologen van de Universiteit van Zuid-Californië ontdekten namelijk dat dat anders in elkaar zit. Het blijkt maar liefst 25 procent meer witte stof oftewel zenuwverbindingen te bezitten in de prefrontale cortex, het gebied waar de hogere denkprocessen worden aangestuurd; vandaar dat hun verbale vaardigheden prima zijn. Hetzelfde hersengebied bevat bij hen echter 33 procent minder grijze stof oftewel 'echte' hersencellen. Dat maakt onder andere hun moreel besef kleiner. Een leugen meer of minder kan hun dus gewoon niet zoveel schelen.
    Bovendien raakt het vermogen je schuldig te voelen volgens Corine de Ruiter op een gegeven moment gewoon afgestompt. 'Je denkt veel minder aan het feit dat je niet eerlijk bezig bent; de hoofdzaak wordt dat al je verhalen moeten kloppen. Dat beeld wil je koste wat het kost in stand houden. De angst ontmaskerd te worden is vele malen erger dan de mogelijke schuldgevoelens over het liegen op zich.'
    Ontmaskering ligt natuurlijk altijd op de loer. Wat , als het zorgvuldig opgebouwde kaartenhuis instort? Bouwt een pathologische leugenaar dan een nieuwe toren of komen de kaarten eindelijk open op tafel?
    De Ruiter: 'Je zou den ken dat liegen uiteindelijk niet loont, maar of dat voor een pathologische leugenaar geldt, is afhankelijk van de drijfveer voor het bedrog. Mensen die liegen uit onzekerheid, kunnen best open zijn over hun gedrag. Maar vaak weten ze niet waarom leugens nodig zijn. Stoppen met het verdraaien van de werkelijkheid is vervolgens een moeizaam proces. Het is namelijk nogal wat om zonder façade verder te gaan.'

Moeizaam proces
Een ander verhaal is het bij mens en die liegen om meer macht of status te krijgen. Zien ze daar een relatie op sneuvelen, dan zullen ze daar hun schouders over ophalen. De Ruiter: 'Dan is het: "We hebben een leuke tijd samen gehad en nu is het tijd voor een nieuwe uitdaging." Niet meer dan dat. Daar kun je weinig tegen doen.' Voor pathologische leugenaars mag een ontmaskering er gewoon bij horen, voor vrienden en familie is het dramatisch. Bij mij kwam het hard aan dat niet alleen Sandra's moeder kwiek als een hoentje bleek, maar dat ook de woning die Sandra op het oog had, tiptop in orde was. De meubels die Sandra in de woonboulevard reserveerde, had ze de volgende dag afbesteld. Steeds meer vragen doemen op. Leeft haar vader nog? Is ze wel kleurenblind? Is ze wel dierenartsassistente en zo nee, waarmee heeft ze mijn hond dan geïnjecteerd?
    Ik zal het nooit weten. Tegen zoveel verzinsels kon de vriendschap niet op.

Sandra heet in werkelijkheid anders.



Tussenstuk:
'De waarheid is vaak pijnlijk en saai'

Mark de Groot neemt het niet zo nauw met de waarheid. Veel mensen zouden hem een pathologische leugenaar noemen. Zelf denkt hij daar anders over.


'Ik ga flexibel om met de waarheid. Ik overdrijf weleens wat, vertel halfverzonnen verhalen.
Dat gebeurt automatisch. Als dat niet zo was, zou ik doodmoe worden van mezelf.
    Meestal lieg ik omdat dat sociaal veel wenselijker is. Ik denk dat eerlijkheid vaak niet op prijs wordt gesteld. Als ik in de gaten krijg dat mensen niet met de waarheld kunnen omgaan; ga ik dingen verbloemen.
    Mijn leugens zijn bovendien niet echt slecht, ze zijn vaak grappig. Zo verzon ik op de middel bare school voor het eindexamen ter plekke een verhaal over een Azteekse god held, Quetzalcoatl. Ik kreeg er een aardig cijfer voor. Je hebt van die humorloze mensen die je telkens blijven verwijten dat Je gelogen hebt. In het begin zei ik wel dat zo iemand zo beperkt is dat hij of zij mijn alternatieve visie op de werkelijkheid niet begrijpt. Mensen die lekker In hun vel zitten, hebben geen behoefte om de ander voortdurend af te rekenen op dingen als "waarheidsgehalte' en "betrouwbaarheid'.
    Natuurlijk kunnen vrienden gekwetst raken - mijn ex-partner is dat ook. Maar ik geloof dat echte vrienden daar overheen kunnen stappen. De Australiër Steve Irwin werd bijvoorbeeld gebeten door leguanen, maar wat hield hij toch van die dieren. En daarom bleef hij ze opzoeken.
    Ik ben niet te beroerd om soms het boetekleed aan te trekken, maar de waarheld vlnd Ik vaak saai, pijnlijk en niet romantisch. Op een flexibele manier met de waarheid omgaan maakt het leven veel interessanter. Ik zou willen dat anderen dat ook zien.'

Mark de Groot heet in werkelijkheid anders.


 

Naar Alfa en bèta denken , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]