De Volkskrant, 11-09-2009, door Malou van Hintum 13 sep.2009

Interview | Illusionist Teller werkt samen met wetenschappers

De werkelijkheid waarnemen is illusie

Voor de Amerikaanse illusionist Teller 'is elk optreden een psychologisch experiment'. Hij zoekt hulp van de wetenschap om te onderzoeken waarom het publiek zich door zijn trucs laat misleiden.

Tussentitel: 'Wetenschappers weten weinig van denkpatroon dat illusie creŽert'

Het kleine stroopwafeltje - 'nooit zo'n onhandig attribuut gehad' - dat hij net nog vasthield in zijn rechterhand, plukt hij nu uit zijn nek. Teller (1948), een van Amerika's beroemdste illusionisten, zit een tafelbreedte van me af en nog zie ik het niet: hoe doet hij dat toch?
    Teller is in Nederland om morgen op Illusio, de publieksdag van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO, zie kader), te vertellen wat illusionisten en cognitieve neurowetenschappers aan elkaar kunnen hebben. Of, beter gezegd: dat ze wat aan elkaar kunnen -hebben. Want de samenwerking verkeert nog in een pril stadium.
    Hij is de zwijgende helft van het duo Penn en Teller - de tientallen filmpjes op YouTube laten een grote, dikbuikige spraakwaterval zien naast een kleine, slanke man die gezichten trekt. Eens per week ontmoeten ze elkaar in een koffietentje en zitten dan twee uur tegenover elkaar om over hun trucs te praten.
    'We bedenken er drie per jaar. Dat is veel', zegt Teller, die begon te goochelen toen hij 5 was (en nog wel een voornaam had). 'De eerste vijftien jaar faalde ik alleen maar, en - hij zet een kinderstemmetje op - lachten mijn vriendjes me uit: haha, je hebt het in je andere hand!'    
    Een truc perfect uitvoeren, vereist daarom dat je jezelf verplaatst in de positie van degene die kijkt. Teller: 'Ik laat mensen dingen zien waarvan ze weten dat ze niet kloppen, maar die ze wel zo ervaren. Magie is daarom een heel intellectuele kunstvorm.
Ook voor de stomste truc gaat dat op, zoals goochelaars die een sliert sjaals tevoorschijn toveren. Ook dan vergelijk je wat je uit ervaring weet met wat je ziet, en word je verrast.'
    In een artikel in Nature Reviews Neuroscience dat juli vorig jaar verscheen en waaraan Teller meewerkte, leggen neurowetenschappers en illusionisten uit welke visuele en cognitieve illusies een rol spelen bij het foppen van mensen.
    Zo laten inmiddels klassiek geworden experimenten zien dat we eenvoudig bedot kunnen worden doordat onze aandacht wordt gemanipuleerd. Wanneer mensen bijvoorbeeld wordt gevraagd bij het bekijken van een video het aantal keren te tellen dat een bal van de een naar de ander wordt gespeeld, hebben de meesten niet in de gaten dat op een bepaald moment een man in gorillapak door de balspelers loopt, en zelfs even blijft staan om op zijn borst te kloppen.
    Zelfs degenen die met hun blik de gorilla-man hebben 'gezien', hebben hem niet opgemerkt.
    In een experiment van de Britse illusionist Derren Brown vraagt meneer A. de weg aan een voorbijganger, maar wordt hun gesprek onderbroken door een derde persoon, die tussen hen door loopt met een groot object dat A even aan het zicht onttrekt. Het valt daarna bijna geen enkele voorbijganger op dat A is verwisseld voor B. .
    Kennelijk registereren mensen iets niet als ze het niet verwachten. 'Mensen hebben de illusie alles voortdurend waar te nemen', zegt hoogleraar theoretische neuropsychologie Jaap Murre (UvA). 'Maar het feit dat ze zoiets groots als een aap of een verwisselde persoon helemaal niet opmerken, duidt erop dat ze maar een klein deel van de werkelijkheid om zich heen waarnemen. De rest wordt door de hersenen geconstrueerd. De waarneming wordt zo veel meer een constructie dan een directe afspiegeling van de werkelijkheid.'
    Van zulke kennis maken illusionisten al eeuwenlang intuÔtief gebruik. Teller: 'Maar die kunnen we alleen verifiŽren door op te treden. Elk optreden is in wezen een psychologisch experiment. Als je hypothese correct is, krijg je applaus. Maar applaus is geen wetenschappelijk bewijs. Ik wil altijd weten waarom een truc succesvol is, waarom de dingen die ik doe misleidend zijn. Daar kunnen wetenschappers bij helpen:
    Wetenschappers op hun beurt kunnen profiteren van die 'intuÔtieve kennis'. 'Kijk bijvoorbeeld naar het experiment met munten dat Teller uitlegt', zegt Murre (op YouTube: Teller Speaks!). 'Daar laat hij zien dat hij profiteert van een bepaald verwachtingspatroon om een illusie te creŽren. Dat is tot nu toe in de wetenschap heel slecht bestudeerd.'
    Murre stelt dat het juist een gevolg is van de complexiteit van het brein dat illusies makkelijk worden opgeroepen. 'Dat is de keerzijde ervan. Onze hersenen voeren op veel niveaus bewerkingen uit op basis van gebrekkige informatie. Dat betekent dat er veel wordt 'opgeschoond'; een hoop rommelige informatie wordt als het ware gladgestreken. Door nu aandacht op een bepaalde manier te sturen, zoals illusionisten doen, zien we patronen die er helemaal niet zijn. Ons bewustzijn geeft ons de illusie dat we alles voortdurend onder controle hebben, maar dat is niet zo. De mechanismen die eronder liggen, bepalen in hoge mate wat we zien en hoe we reageren:
    De kern van een goede truc is natuurlijk een goed idee, zegt Teller. Inspiratie haalt hij overal vandaan. 'Je kent die detectiepoortjes bij vliegvelden? Penn en ik hebben laten zien hoe wij daar alle verboden wapens en materialen langs kregen: Nee, daar was de regering niet blij mee, lacht hij. Want er werd geen illusie gecreŽerd, maar doorgeprikt.


Tussenstuk:
Publieksdag

Zaterdag 12 september is iedereen vanaf 12 jaar welkom op de publieksdag Illusio. de afsluiting van NWO's onderzoeksprogramma Cognitie. wetenschappers geven uitleg over auditieve en visuele illusies. je kunt kijken in het brein van iemand die in een MRI-scanner ligt, en meedoen aan de Illusiequiz. 's Middags geeft illusionist Teller een optreden met uitleg, en wordt Bennie Mols' boek Geestdrift, wat cognitiewetenschappers bezielt gepresenteerd.


Naar Beslissingen , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]