De Volkskrant, 21-05-2011, door Malou van Hintum 21 mei 2011

Interview | Hoogleraar psychologie Daniel Simons

'Je ziet veel minder dan je zelf denkt'

Hij is bekend geworden met een experiment dat liet zien dat zelfs een als gorilla verklede man niet opvalt voor wie scherp op iets anders let. Zijn boek, geschreven met een collega, is nu vertaald. 'Intuďtie? Ook illusie.'

Onze aandacht, ons geheugen, ons (zelf)vertrouwen, onze kennis, de manier waarop we oorzaken koppelen aan ervaringen – we geloven er meestal heilig in. De Amerikaanse
hoogleraren psychologie Christopher Chabris en Daniel Simons zetten in hun boek De onzichtbare gorilla uiteen dat in al deze gevallen sprake is van alledaagse illusies die kunnen leiden tot misverstanden en onbegrip. Hun inmiddels wereldberoemde, vaak herhaalde experiment bewijst het: het valt de helft van de kijkers naar een videofilmpje niet op als er een man in gorillapak dwars door een groep basketballers loopt, druk als ze zijn met het tellen van de keren dat de bal wordt overgespeeld.
    'Omdat we niet weten wat we missen en denken dat we juist onverwachte situaties zullen opmerken, menen we intuďtief dat we altijd alles zien. Maar deze intuďtie is gebaseerd op wat we zien, en niet op wat we missen', zegt Simons, die een paar dagen in Nederland is vanwege de Nederlandse vertaling van het boek.
    Zelf telefoneert hij niet meer onder het autorijden; handsfree bellen vindt hij nog gevaarlijker dan met de telefoon in de hand, omdat het de illusie versterkt dat we dan wél onze aandacht volledig bij het verkeer kunnen houden.

Zegt u nou eigenlijk dat multitasken ook een illusie is?
'Niemand kan multitasken, ook vrouwen en jongeren niet. Wat mensen wel kunnen, is switchen tussen taken. Maar dat is iets heel anders dan dingen tegelijk doen. Ook switchen gaat trouwens altijd ten koste van je aandacht, zelfs wanneer je er goed in bent.
    'De andere kant hiervan is dat we goed kunnen focussen. Onze aandacht is beperkt; het is daarom belangrijk om die te richten op dingen die we belangrijk vinden.'

Een wapen ontdekken in vliegtuigbagage is belangrijk. Toch worden er wapens gemist.
'De douanebeambte achter zijn beeldscherm ziet heus een mes of een pistool als hij daarnaar op zoek is. Hij ziet wat hij zoekt, maar hij vindt niet wat hij niet verwacht.'

Journalisten die wapens binnensmokkelen stellen dat de beveiliging op vliegvelden lek is. Autoriteiten kondigen vervolgens extra maatregelen aan. Zinloos?
'Je krijgt nooit een waterdicht systeem. Het zal altijd mogelijk zijn wapens binnen te krijgen op vliegvelden. Scannen is niet hetzelfde als herkennen. Je kunt wapens op allerlei manieren maken.'

Zou het kunnen dat de Pakistaanse autoriteiten echt niet wisten van de verblijfplaats van Osama Bin Laden?
'Het lijkt me niet logisch dat helemaal niemand er iets van wist. Het is wel zo dat je onder de juiste condities onverwachts iets vol in het zicht kunt verbergen. Maar ik weet niet of in dit geval sprake was van de juiste condities.'

U geeft in uw boek voorbeelden van ooggetuigen die er compleet naast zaten. Zouden ze geen rol meer moeten spelen in rechtszaken?
'In de rechtbank speelt behalve de illusie van geheugen ook de illusie van vertrouwen een rol. Het idee is dat mensen die onder ede beweren dat ze zich iets kunnen herinneren, dat ook correct doen. Hoe levendiger en gedetailleerder ooggetuigen hun verhaal vertellen, hoe overtuigender ze overkomen. Maar wat ze vertellen, hoeft de waarheid niet te zijn.
    'Daarmee wil ik niet zeggen dat ze leugenaars zijn, maar hun geheugen is geen videocamera. Het zou daarom niet zo mogen zijn dat een verdachte wordt veroordeeld puur en alleen op basis van wat een ooggetuige vertelt.
    ‘Een fameuze zaak was die van Jeniffer Thompson uit 1984. Haar tamelijk gedetailleerde beschrijving van haar verkrachter overtuigde de jury, en op basis daarvan kreeg verdachte Ronald Cotton levenlang. Dankzij een DNA–test die ophelderde wie de werkelijke verkrachter was geweest kon Cotton na elf jaar zijn cel verlaten. Tegenwoordig trekken ze samen het land door om over valse veroordelingen te vertellen en om te pleiten voor hervorming van het rechtssysteem.
    'Ik hoop dat er in de toekomst steeds meer en beter forensisch bewijs komt. Ooggetuigen kunnen dan extra, aanvullend bewijs leveren. Als de verklaring van een ooggetuige het enige bewijs is, en er is ook maar de minste reden om te denken dat hij het niet helemaal goed gezien kan hebben, zou een verdachte niet veroordeeld mogen worden.'

Veel zelfhulpboeken zijn er juist op gericht mensen een houding aan te leren die zelfvertrouwen uitstraalt. Want dan heb je meer succes.
'Dat is ook zo. Als je doel is carričre te maken in een bedrijf of in de politiek, dan moet je zelfvertrouwen uitstralen. Meer mensen zullen je geloven en vertrouwen. Dat is bedrieglijk, maar het werkt omdat mensen in deze illusie geloven.'

Met dokters en onze houding tegenover dokters moeten we ook oppassen, begrijp ik.
'In de Verenigde Staten wordt aankomende dokters geleerd dat ze vertrouwen moeten uitstralen. Dat betekent dat ze zich vaak veel zekerder gedragen dan ze zijn. Maar de beste dokters zijn dokters die hun twijfel durven uit te spreken, want symptomen wijzen meestal niet in één richting. Een dokter die zegt: 'Ik denk dat dit het probleem is en als dat klopt, kunnen we het op deze manier behandelen', is een goede dokter. Of een dokter die zegt: 'Ik denk dat dit het probleem is, maar ik ben geen expert op dit gebied, daarom verwijs ik je door naar iemand die er meer verstand van heeft.
    'In de praktijk blijkt dat de meeste mensen juist twijfelen aan de deskundigheid van een arts die iets nazoekt in de literatuur of een beroep doet op een collega.'

Hoe zit het met mensen die hun dokter confronteren met medische kennis die ze van internet hebben gehaald?
'Die lijden aan de illusie van kennis. Internet geeft je oppervlakkige informatie, die bovendien niet altijd klopt. In het algemeen mag je ervan uitgaan dat een arts, een expert op zijn gebied, over meer medische deskundigheid beschikt dan jij.
    'Er is veel discussie geweest over het effect van vaccinatie tegen mazelen. Mensen dachten dat dit vaccin autisme kon veroorzaken. Waarom? De eerste symptomen van autisme worden zichtbaar als kinderen ongeveer twee jaar oud zijn. Dat is ook het moment waarop ze worden gevaccineerd. Er is nooit wetenschappelijk aangetoond dat tussen deze twee dingen een oorzakelijk verband bestaat, maar omdat ze samenvallen in de tijd werd dat verband wel gelegd. De media zijn daar op ingesprongen en het resultaat is dat in Engeland de vaccinatiegraad voor mazelen is gedaald tot minder dan 80 procent. Mazelen komt er in bepaalde gebieden weer voor.'

Dat mensen zo reageren, heeft dat ook te maken met de waarde die aan intuďtie wordt toegeschreven, het idee 'dit voelt niet goed'?
'We hebben allemaal de neiging patronen te zien. Dat is evolutionair vaak ook heel nuttig geweest, toen er nog geen wetenschap was en geen statistiek, mensen in een kleine groep leefden en elkaar op basis van ervaring meer of minder vertrouwen konden toedichten.
    'Daarnaast hebben alle mensen, ik ook, de neiging meer waarde te hechten aan persoonlijke ervaringen en verhalen dan aan abstracte gegevens. Als jij een auto wilt kopen en je hoort dat je beste vriend diezelfde auto al vijf keer naar de garage heeft gebracht, beďnvloedt dat jouw besluit meer dan het feit dat er met honderdduizend auto's van hetzelfde type zelden problemen zijn.
    'Denk in dit verband ook aan een bepaald dieet dat succesvol zou zijn bij het verminderen van de symptomen van ADHD. De gezondheidsactiviste Jenny McCarthy vertelt in de media hoeveel e-mails ze krijgt van ouders die er enthousiast over zijn. Allemaal persoonlijke ervaringen en verhalen. Maar ouders van kinderen bij wie het niet werkte, mailen haar niet, net zo min als ouders van kinderen met wie het beter gaat zonder welk dieet dan ook.
    'We bouwen onze intuďtie op basis van directe ervaringen, maar die zijn incompleet. Dat zouden we ons moeten realiseren.'

Christopher Chabris en Daniel Simons: De onzichtbare gorilla – Selectieve waarneming en valse intuďtie. De Arbeiderspers; 365 pagina’s., € 22,50. ISBN 978 90 295 7504 1


Tussenstuk:
CV Daniel Simons (1969)

1991  Psychologie, Carleton College
1997  Promotie experimentele psychologie, Cornell University
1997-2001  Docent Harvard University (psychologie)
2001-2002  Hoofddocent Sociale wetenschappen, Harvard University
2002-2006  Hoofddocent University of Illinois
2006-heden  Hoogleraar psychologie, University of Illinois

Simons is gespecialiseerd in visuele cognitie, perceptie, aandacht, visueel geheugen, intuďtie en metacognitie. Hij ontving in 2004 voor zijn gorilla-experiment de IG Nobelprijs voor psychologie.


Naar Beslissingen , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]