De Volkskrant, 26-11-2011, column door Peter Giesen 26 nov.2011

Het menselijk tekort

De meeste beslissingen worden op gevoel genomen

De 66-jarige Franse vrouw Marie Dedieu werd in oktober ontvoerd door islamistische strijders van Al-Shabaab. Ze herstelde van kanker, zat in een rolstoel en had dagelijks medicijnen nodig. Volgens de Franse autoriteiten overleed ze omdat de Somalische rebellen haar geen medicatie wilden geven.

Met zulke barbaren doet Artsen zonder Grenzen zaken. Zo moeten de plaatselijke medewerkers 5 procent van hun salaris afstaan aan Al-Shabaab. Met het geld kan de terreurgroep wapens kopen, aanslagen plegen, mensen ontvoeren, de strijd voortzetten. Maar ja, zegt Artsen zonder Grenzen, als we geen medewerking van de strijders krijgen, moeten we de Somalische bevolking laten creperen, die zelf ook slachtoffer van Al-Shabaab is.

Mag je iets slechts doen om iets goeds te bereiken? Mag je mensen helpen ten koste van je morele integriteit? De studie Humanita- rian Negotiations Revealed van Artsen zonder Grenzen geeft daar geen duidelijk antwoord op. Wel formuleerde een van de opstellers een vuistregel: wie profiteert het meest van ons, de strijders of de slachtoffers?

Deze benadering sluit aan bij de utilitaristische filosofie van Jeremy Bentham, die 'zo veel mogelijk geluk voor zo veel mogelijk mensen' nastreeft. Voor de harde utilitarist is het leven een rekensom. Kun je honderd Somaliërs redden, ten koste van een aanslag waarbij tien Somaliërs omkomen? Doen!

Het utilitarisme geeft echter geen antwoord op alle ethische vragen. Dat wordt geïllustreerd met het 'treintjes-dilemma'. Je bent de machinist van een trein. In de verte zie je vijf arbeiders op het spoor. Je remmen weigeren, waardoor je de arbeiders zult doodrijden. Maar dan zie je een zijspoor, waarop slechts één arbeider aan het werk is. Moet je de wissel overhalen of niet? Ja, zeggen de meeste mensen. Het is beter om één mens dood te rijden dan vijf mensen.

Maar dan het wordt het dilemma iets anders geformuleerd. Je loopt langs het spoor en ziet de trein op de vijf arbeiders afstormen. Op een viaduct zie je een dikke man staan. Als je hem op het spoor gooit, komt de trein tot stilstand. Opnieuw kun je nettowinst boeken: vijf levens redden door één leven op te offeren. Toch zeggen de meeste mensen: niet doen!

Filosofisch is het onderscheid tussen de wissel-variant en de dikke man-variant helemaal niet zo eenvoudig te maken, schrijft Michael Sandel in zijn boek Rechtvaardigheid. In beide gevallen offer je een onschuldig persoon op om erger kwaad te voorkomen. Het belangrijkste verschil is gevoelsmatig. Het voelt heel anders om iemand zelf het spoor op te duwen dan om een beslissing te nemen, een wissel over te halen, die iemand het leven kost. Sommige dingen doe je gewoon niet, ook al is er rationeel misschien veel voor te zeggen. De meeste mensen voelen nu eenmaal een diepe weerzin tegen het doden van een medemens.

Interessant genoeg worden deze bevindingen ondersteund door experimenten in een fMRI-scan. Bij mensen die de wissel-variant krijgen voorgelegd worden de 'rationele' hersenzones geactiveerd. De dikke man-variant doet eerder een beroep op de 'emotionele' hersendelen.

Over ethische dilemma's denken mensen lang en diep na, maar hun beslissing zal voor een belangrijk deel op gevoel gebaseerd zijn. Zo zal het ook gaan in de chaos van Somalië, Afghanistan of Congo. De ene keer werkt de arts mee, de andere keer zegt hij nee, afhankelijk van de omstandigheden.

Meer dan ooit bewonder ik de moed van de Artsen zonder Grenzen. Ze lopen niet alleen fysiek, maar ook filosofisch gevaar.


Naar Beslissingen , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]