De Volkskrant, 20-11-2010, boekrecensie door Olaf Tempelman 21 nov.2010

Pampers, sigaren en afgezakte pantalons

Tussentitel: Rationele vermogens in dienst van irrationele projecten

We moeten het maar even op ons laten inwerken: meer nog dan die stoet semicriminele PVV’ers heeft Rob Oudkerk aan het welzijn van de Nederlandse bevolking bijgedragen. Onderzoek wijst het uit. Een meerderheid van de mensen voelt zich nagenoeg nooit zo prettig als bij het verorberen van een 24 karaats schandaal. Oudkerk was met die prima mix van een stevig libido, recreatief cocaïnegebruik, internetgluren en loslippigheid in twijfelachtig gezelschap een schandaalveroorzaker par excellence. De Amerikaanse mediaprofessor Laura Kipnis, zelf opgebiecht schandaalverslaafde, formuleert het als volgt: ‘Echte schandaalveroorzakers richten zichzelf met veel misbaar te gronde.’ Een kerel met pantalon op de knieën siert het omslag van Kipnis’ schandaalanalyse Hoe zet je jezelf te kijk. Schandalen, stelt zij, spreken zo tot de verbeelding ‘omdat ze raken aan een essentie van de condition humaine, enerzijds worstelen we om te overleven, anderzijds bezitten we dit wonderlijke talent voor zelfdestructie.’

Oudkerk en de PVV-coryfeeën mogen flinke beroering hebben veroorzaakt in de polder, ze zijn minder opvallend dan de crème de la crème uit de VS die bij Kipnis de revue passeert. Zo had je ‘de afgewezen luierastronaute’ Lisa Nowak. In 2006 was ze nog een vrouwelijke beroemdheid in de kosmos. In 2007 reed ze ’s nachts 1500 kilometer om op tijd te zijn om een jongere rivale in de strijd om een breed gefitnesste astronaut met pepperspray te besprenkelen. Om een sanitaire stop tijdens de rit te vermijden was Nowak overgegaan tot het dragen van pampers, een normale praktijk in de space shuttle. (Kipnis: goede schandalen bevatten vaak een leuk object, een sigaar of een luier.) Sol Wachtler, de puriteinse en gedisciplineerde opperrechter van New York, werd toch verleid door een femme fatale die hem al snel weer in de steek liet. Wachtler bedacht vervolgens à la Fernando Pessoa een reeks alter ego’s die zijn ex-maîtresse met vervormde stemmen en eigen vocabulaire de stuipen op het lijf joegen en zelfs dreigden met het ontvoeren van haar dochter.

Dat laagje rationaliteit waarin de meeste mensen zich hullen is maar flinterdun, constateert Kipnis met een rustige academische toonzetting. Zowel de astronaute als de opperrechter was voor de carrière aan zware psychologische tests onderworpen. Ze waren psychisch stabiel bevonden. Fascinerend is dat hun rationele vermogens bleven functioneren in dienst van hun irrationele projecten. Bepaalde delen van het bewustzijn worden afgesloten terwijl andere gewoon hun werk blijven doen. Nowaks luierrit en Wachtlers alter ego’s waren tot in de puntjes doordacht.

Zowel over Nowak als Wachtler kunnen we zeggen dat ze werden overweldigd door ‘die begeerte die de grappige eigenschap heeft iedere rationele gedachte de pas af te snijden’. Dat is menselijk. Even menselijk, verzucht Kipnis, is die gedrevenheid van bloedhondjournalisten juist op dit gebied geheimen te willen ontsluieren. Freud voerde die motivatie terug op ‘de oerscène’: dat raadsel uit onze kindertijd – wat onze ouders in de slaapkamer deden – dat in ons brein blijft sluimeren. Schandalen kunnen ons de sensatie geven dat we eindelijk achter de waarheid komen. Maar dat is zelfbedrog. Want wat ze onthullen over begeerte, wraak en waanzin is telkens een oud liedje.

Laura Kipnis: Hoe zet je jezelf te kijk – Schandalen: hoe ontstaan ze en wat maakt ze zo aantrekkelijk. Contact; € 17,95.



Naar Compartimentalisatie Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]