De Volkskrant, 01-12-2007, door Jorien de Lege 21 dec.2007

Emotioneel Flauwvallen

De Bulgaarse verpleegster Kristiana Valcheva is na ruim acht jaar in een Libische gevangenis niet meer in staat ‘iets te voelen’. Wanneer schakelen we onze emotie uit? En kan ze daarna nog aan?


Een rondgang langs psychiaters en psychologen levert een eensgezind antwoord op: zonder emoties kan een mens niet functioneren. Maar te veel emoties zijn ook onwerkbaar, en daarom kan het lichaam in extreem bedreigende situaties het gevoel ‘in de ijskast zetten’.
    Het mag duidelijk zijn dat de Bulgaarse verpleegster Kristiana Valcheva (48) een extreem bedreigende situatie heeft doorgemaakt. Ruim acht jaar lang werden zij en vier collega’s opgesloten en gemarteld in een gevangenis in Libië. De aanklacht: ze zouden 393 baby’s opzettelijk hebben geďnfecteerd met het aidsvirus. De Palestijnse arts en de verpleegkundigen werden onlangs vrijgelaten, maar hun beproeving is nog niet voorbij. Ze zullen moeten leren leven met hun ervaringen, en alle emoties die daarbij vrijkomen.
    Of niet. Kristiana Valcheva verklaarde vorige week in een gesprek met de Volkskrant dat ze niet meer kan voelen. Zelfs bungeejumpen doet haar hart niet sneller kloppen. Ze is het contact met haar gevoel kwijtgeraakt.
    ‘Heel begrijpelijk in haar situatie’, zegt psychiater en psychotherapeut Nelleke Nicolai. ‘Als je zo lang zo volkomen machteloos bent, gaat het lichaam over op overlevingsmodus. Je distantieert je van de gebeurtenissen, ook wel dissociatie genoemd. Het gevoel wordt verdoofd, zodat de angst het niet overneemt waardoor je gekke dingen gaat doen.’
    Emoties hebben een duidelijke signaalfunctie. Pijn geeft aan dat ons lichaam in de problemen zit, verliefdheid dat we ons moeten voortplanten en angst dat we moeten vechten of vluchten. Maar al deze gevoelens moeten wel worden gereguleerd. We bespringen niet elke persoon die we aantrekkelijk vinden, een ruzie praten we liever uit dan dat we hem uitvechten, en soms wacht iemand jaren voordat hij een verlangen kan verwezenlijken.
    Van alle vormen van emotiebeheer is een (tijdelijke) kortsluiting het laatste redmiddel. Zoals bij te veel pijn het lichaam zichzelf uitschakelt door flauw te vallen, kan een situatie emotioneel zo overweldigend zijn, dat acute verdoving optreedt. Het is de emotionele equivalent van flauwvallen.
    ‘Psychische shock’, noemt Ruud Jongedijk het in degelijke psychiatertaal. Hij is psychiater en manager van Centrum '45, het landelijke centrum voor diagnose en behandeling van complexe psychotraumaklachten. ‘Afhankelijk van de situatie kan het minuten tot uren duren voor een dergelijke verdoving wegtrekt. ’
    Het plotselinge verlies van een partner of een kind kan je wel dagen watten in het hoofd opleveren. Je hebt de bloemen geregeld, met de dominee gesproken en zorgvuldig kleding voor de begrafenis uitgezocht, maar het is alsof je er zelf niet bij bent. Pas als alles achter de rug is, komen het besef en het verdriet, en kan het verwerkingsproces beginnen.
    Want het goede nieuws is dat het gevoel in verreweg de meeste gevallen terugkomt. De knop kan dus weer aan. ‘De mens is bijzonder veerkrachtig’, zegt Nelleke Nicolai. ‘Een acute gevoelloosheid trekt in tweederde van de gevallen na een paar maanden weg, de rest ontwikkelt klachten waarvoor behandeling nodig is. Maar ook daarvan herstelt weer tweederde.’ Uiteindelijk is het volgens de psychiater fysiek en psychisch onhandig om niets te voelen. ‘Je neemt niet goed waar, je gaat over grenzen heen, relaties gaan stuk, zelfs je stofwisseling raakt in de war. Uiteindelijk moeten we weer gaan functioneren en dan ontdooien de emoties, hoe pijnlijk dat ook is.’
    Als voorbeeld noemt ze een jonge vrouw uit haar praktijk, die van jongsaf aan extreem veel geweld heeft meegemaakt. ‘Ze overleefde op haar verstand, een complete dissociatie van haar gevoel en het goede contact met haar grootmoeder. Tijdens de therapie heeft ze langzaam de meest gruwelijke herinneringen onder ogen gezien, waaronder het feit dat haar ouders haar dood wilden. Dat is bijna niet te verdragen, maar het lukte haar wel om het een plek te geven.’
    Of de Bulgaarse verpleegkundige Kristiana Valcheva ooit weer in contact komt met haar gevoel, durven de psychiaters desgevraagd niet te voorspellen. Maar Ruud Jongedijk vindt het wel hoopvol dat ze al zo snel haar verhaal heeft kunnen vertellen in een boek. ‘Ze is duidelijk een intelligente vrouw, die in staat is te reflecteren op wat er is gebeurd. Dat is al een stap in de goede richting.’ Haar bungeejumpzoektocht naar het gevoel geeft bovendien aan dat ze terugverlangt naar de tijd dat ze nog wel emoties beleefde. En verlangen is toch ook een emotie.
    Niet iedereen beschermt zichzelf door zijn gevoel voor onbepaalde tijd op non-actief te zetten. Er zijn voorbeelden van mensen die ogenschijnlijk vooral sterker zijn geworden van hun beproevingen. Nelson Mandela zette ondanks zijn jarenlange gevangenschap glimlachend zijn strijd tegen de apartheid voort en won er een Nobelprijs voor de Vrede mee. Arjan Erkel gebruikt zijn ervaringen als gegijzelde in Rusland om mensen te inspireren wat van hun leven te maken. Hij schreef twee boeken en geeft lezingen over het zogeheten vrijheidsmodel dat hij ontwikkelde.
    Dichter bij huis leren mensen dagelijks omgaan met heftige situaties, zonder direct gevoelloos te worden. Artsen leren het menselijk lichaam als een object te zien, zodat zij in staat zijn rationele beslissingen te maken over de levens van anderen. Brandweermensen, politieagenten en militairen moeten ook hun emoties kunnen reguleren. In een crisissituatie moet het hoofd helder en het gemoed kalm zijn, want anders neemt het instinct het over. En dan rennen brandweermannen weg van het vuur, politieagenten van het oproer en militairen van het front. Toch zijn dit nog steeds de mensen die huilen als hun eerste kind wordt geboren, of die uitzinnig worden van vreugde als hun voetbalclub wint. Ons gevoel uitzetten is hogere emotiekunde, maar we zijn ertoe in staat.
    Die controle over ons gevoelsleven is echter zeer beperkt en altijd tijdelijk. Het gevoel uitschakelen na een pijnlijke ervaring als een relatiebreuk of een faillissement lijkt handig, toch levert het op den duur problemen op. Emoties kunnen lang worden genegeerd, maar uiteindelijk eisen ze je aandacht. Een thermostaat voor de emotiehuishouding bestaat niet, er is slechts een noodknop voorhanden. En die wil je maar liever niet nodig hebben.


Tussenstukken:
Vast in Libië

Kristina Valcheva (48) en vier collega’s zaten jarenlang gevangen in een Libische cel van 1,80 bij 1,50 meter. Contact met anderen hadden ze niet, behalve tijdens verhoren. Elektrische schokken moesten de vijf doen bekennen, en na ernstige folteringen gaven Valcheva en de anderen toe dat ze 393 baby’s bewust hadden besmet met hiv. Ondanks wetenschappelijk bewijs dat de baby’s al vóór de komst van de verpleegsters waren geďnfecteerd, werd de groep tweemaal ter dood veroordeeld. Een van de verpleegsters probeerde zelfmoord te plegen. In juli 2007 kwamen ze dankzij diplomatieke bemiddeling vrij, en scheef Valcheva het boek Met opgeheven hoofd.


Gevoelloos in het dierenrijk

Ook dieren proberen in levensbedreigende situaties te overleven door gevoelloos te worden. Dit wordt een onderwerpings- ofwel ‘Todstell’-reflex genoemd. Vooral kleinere prooidieren, zoals knaagdieren, bedienen zich van deze techniek.
    Een dier in doodsnood dat kansloos is, houdt zich dood in de hoop dat zijn belager zijn interesse verliest of afgeleid raakt. Let de jager even niet op, dan gaat zijn prooi ervandoor.
   Dieren halen alles uit de kast om dood te lijken. Hun bloeddruk daalt, net als hun hartslag, ze worden koud en slap en hun pupillen draaien weg.
    Vooral slangen zijn er goed in: zij draaien half op hun rug, hangen de tong uit de mond en hopen op beter tijden.
    Bij mensen is deze Todstell-reflex ook waar te nemen. Onder aanhoudende bedreiging wordt de hartslag trager, de ademhaling oppervlakkiger. Zelfs de huid wordt kouder.
    Mensen voelen zich hierdoor doof en onverschillig, wat hen helpt hun angst te bedwingen.


Naar Compartimentalisatie Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]