Aware psychologie, nr. 2-2007, door Marike van Zanten 9 jun.2007

Creativiteit op de werkvloer

Creativiteit is niet alleen voorbehouden aan genieŽn, maar ook onmisbaar op de dagelijkse werkvloer. Hoe kun je op je werk de ruimte creŽren om creatief te zijn? Welke werkomgeving is stimuleert goede ideeŽn? En wat zijn de vijf mythes over werk en creativiteit?


Bij het Amerikaanse Google heeft de directie een vijfde van de werktijd gereserveerd als speelkwartier. Niet de hele dag doorbuffelen, maar af en toe lummelen en spelevaren werkt bevorderend voor creatief denken en onorthodoxe oplossingen. Veel bedrijven hebben dit functioneel nietsdoen de afgelopen jaren uit de organisatie geperst, in de zoveelste reorganisatieronde of efficiencyoperatie. Maar ideeŽn laten zich nu eenmaal niet aan de lopende band produceren. Bedrijven worstelen dan ook steeds vaker met de vraag hoe je creatief denken kunt stimuleren in de dagelijkse routine op de werkvloer. Ook de medewerkers zelf vragen zich af hoe ze hun baan creatiever kunnen invullen.

Mythen over creativiteit op de werkplek
Om daarop antwoord te geven, deed de Amerikaanse Teresa Amabile van Harvard Business School een diepgaand onderzoek onder 238 mensen in zeven bedrijven. Op basis van zo'n 12.000 dagboekaantekeningen stuitte ze op een zes mythen over creativiteit op de werkplek.

  1. Alleen op de onderzoeks- of  marketingafdeling hoef je creatief te zijn. Klopt niet. Het gaat erom dat creativiteit in de hele organisatie .J ruim baan krijgt. Intrinsieke motivatie - werk doen omdat je het zťlf wilt - is daarbij ~ van levensbelang. Gemotiveerde mensen zijn nu eenmaal creatiever. Maar de meeste werkomgevingen belemmeren die intrinsieke motivatie juist, volgens Amabile. Verder blijkt niet geld de belangrijkste prikkel, maar een werkomgeving die creativiteit stimuleert en waardeert. Managers zouden vaker de interesses van de medewerker als vertrekpunt moeten nemen bij de verdeling van projecten.
  2. Onder tijdsdruk komen de beste ideeŽn tot stand. Amabile registreerde juist een 'tijdsdrukkater': mensen waren op de dag van de deadline minder creatief, met een naijleffect van twee dagen. Creativiteit heeft kennelijk een incubatietijd nodig, of zoals een copywriter die verantwoordelijk was voor de Even Apeldoorn-campagne ooit opmerkte: 'Een idee moet een paar dagen kunnen rotten'.
  3. Angst en verdriet stimuleren creativiteit. Nee, deze blijken verlammend te werken op creativiteit, anders dan het clichťbeeld van de schrijver die inspiratie put uit zijn moeilijke jeugd doet vermoeden. Amibele relateert creativiteit juist aan (werk)plezier.
  4. Interne concurrentie bevordert de creativiteit. Juist samenwerking en vertrouwen leiden tot de beste creatieve resultaten.
  5. Reorganisaties zorgen voor beweging en bevorderen de creativiteit. Amabile ontdekte het tegenovergestelde. Haar onderzoeksteam volgde anderhalf jaar lang de reorganisatie van een wereldwijd elektronicaconcern, waar een kwart van de zesduizend banen moest verdwijnen. Zelfs vijf maanden later was de creativiteit ver te zoeken.

Creativiteit en stemming
'Tijdens een reorganisatie is er geen sprake van een veilige omgeving waarin mensen durven te experimenteren met ideeŽn. Dat is fnuikend voor de creativiteit', aldus Bernard Nijstad, universitair hoofddocent Organisatiepsychologie aan de Universiteit van Amsterdam. Nijstad legde in onderzoeken een verband tussen creativiteit en een positieve of negatieve stemming. In het eerste geval - bij een positieve stemming - kregen mensen een cadeautje, keken ze naar een grappig filmpje of omschreven ze een prettige herinnering, voorafgaand aan een creatieve taak, bijvoorbeeld: welke associaties krijg je bij het woord blauw? De groep die positief geprikkeld was, kwam met origineler associaties, zoals 'een blauwtje lopen'. De andere groep - die niet geprikkeld was - kwam niet verder dan 'lucht' of 'zee'. 'Het gaat bij een positieve stemming vooral om vrolijkheid en niet om je relaxt voelen', benadrukt Nijstad. 'Creativiteit vraagt om alertheid en activiteit.'
    De relatie tussen een negatieve stemming en creativiteit is veel diffuser. Angst bijvoorbeeld leidt tot een vernauwing van creativiteit, zo bleek uit het onderzoek. Een groep mensen werd negatief geprikkeld door ze te vragen een angstige herinnering te omschrijven. Meteen daarna moesten ze aangeven in hoeverre specifieke exemplaren vallen binnen een bepaalde categorie. Bijvoorbeeld: 'bus' binnen de categorie 'voertuigen'. Bijna iedereen vindt dit kloppen. Mensen die flexibel denken vinden 'kameel' ook passen in deze categorie. Het blijkt dat mensen in een angstige toestand minder vaak 'kameel' als voertuig zien; ze denken in kleinere hokjes. Verdriet kan wel weer leiden tot creatief gedrag. Leed kan mensen het doorzettingsvermogen geven om een probleem koste wat kost op te lossen. 'Wie diep een tunnel inloopt, komt waar hij nog nooit is geweest', aldus Nijstad. Ook woede zet zaken in beweging. Boosheid veroorzaakt een energiestoot die mensen snel uit de startblokken doet schieten, maar ook weer snel wegzakt. Dat kan leiden tot een kortstondig creatief hoogtepunt, maar ook tot aandachtsvernauwing. Voor alles wat zich buiten de conflictsituatie bevindt, bestaat geen interesse.
    Hoe vallen deze onderzoeksresultaten te vertalen naar de werkvloer? Nijstad noemt een aantal punten: 'Een hoge intrinsieke motivatie is cruciaal. Mensen moeten hun werk leuk vinden en hun creativiteit moet gewaardeerd worden. Zorg voor een veilige, plezierige, maar ook prikkelende werkomgeving.' Maar te veel gezelligheid is ook weer niet goed.'Als iedereen het binnen het team met elkaar eens is, is dat de dood in de pot voor creativiteit. Een advocaat van de duivel kan prikkelen om tot grote creatieve hoogte te stijgen. Necessity is the mother of invention.'

Creativiteit is gedeeltelijk aangeboren, volgens Nijstad. Mensen met een 'steile associatie-hiŽrarchie' denken volgens de lijn kat - hond - huisdier. Ze denken lineair, telkens een stapje verder omhoog. Bij creatieve mensen is de associatiehiŽrarchie platter. Ze leggen ongebruikelijke horizontale verbanden tussen begrippen die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken hebben: kat - hond- regen. Hoewel sommigen dus van nature creatiever dan andere zijn, is of kan iedereen creatief zijn, benadrukt Nijstad. Hij citeert met instemming de beroemde uitspraak van Edison dat creativiteit (of genialiteit) bestaat uit ťťn procent inspiratie en 99 procent transpiratie. Overigens gaat het bij echte creativiteit om werkbare associaties, aldus Nijstad. 'Creativiteit om de creativiteit leidt tot niets.'

Niks inspiratie, gewoon achter je bureau
Ook volgens Jeroen Busscher is creativiteit niet aangeboren, maar de resultante van een doodgewoon denkproces (zie tussenstuk). 'Ik ben tegen de mystificatie van creativiteit. Iedereen kan het leren, alleen hebben sommigen meer aanleg. We kunnen niet allemaal zo hard lopen als Nellie Kooman, maar als ik hard train, loop ik jou eruit.' Niks inspiratie dus, gewoon om negen uur achter het bureau. Maar het helpt wel als er een cultuur is waarin mensen zich ondernemender en creatiever durven opstellen dan nu vaak het geval is, aldus Busscher, organisatieadviseur, docent aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht, chef interventie bij De Baak en auteur van het boek Pimp je afdeling. Daarin laat hij managers zien hoe ze hun afdeling kunnen opschudden. 'Denk niet in fouten', luidt zijn eerste advies. 'Evalueren bijvoorbeeld ontaardt altijd in gezeik over dingen waarvan je al weet dat ze fout zijn gegaan. Je kunt beter kijken naar de kracht van zo'n project.' Niet alles willen ordenen en begrijpen, geeft de creativiteit eveneens meer lucht. 'Zomaar is een goede reden', introduceert Busscher een nieuwe tegeltjeswijsheid. 'Als iemand ineens "groene schapen" roept, wijs het dan niet meteen af.' Zijn laatste advies: vraag jezelf af waarom je op aarde bent. Om formulieren in te vullen? Of om klanten te helpen? 'Veel organisaties kijken alleen nog naar de middelen en niet meer naar het doel.'

Je kunt jezelf of anderen niet veranderen, als je niet ook de context verandert, aldus Busscher. 'Veel mensen kijken om zich heen hoe het hoort en conformeren zich daaraan.' Managers kunnen de context veranderen door een paar simpele ingrepen, bijvoorbeeld zelf eens hun mond dichthouden op een overleg omdat ze met hun dominantie alle creativiteit doodslaan, op donderdagmiddag met zijn allen lekker niks doen, of iedereen bij toerbeurt een absurd agendapunt laten verzinnen.
    Door de context te veranderen, ontstaat er weer ruimte voor het creatieve denkproces, waarin mensen de bouwstenen verzamelen die ten grondslag liggen aan een goed idee. Busscher: 'Vergelijk het maar met legosteentjes. Saaie blokjes. Maar kijk eens watje ermee kunt maken: complete luchtkastelen.'

Geen goddelijke inspiratie
Hans Meiboom heeft vroeger vast vaak met lego gespeeld, want hij heeft van creativiteit zijn beroep gemaakt. Het kantoor van Studiomeiboom bevindt zich in het voormalige PTT-gebouw bij Amsterdam CS, de tijdelijke locatie van het Stedelijk Museum en een broedplaats van creatieve bedrijfjes. 'Tijdens de lunch kom je elkaar tegen', zegt Hans Meiboom. Van huis uit grafisch ontwerper, werkte hij een aantal jaar bij grote designbureaus als Vandejong en Eden. Nu levert hij met zijn eigen bureau creatieve communicatieconcepten voor opdrachtgevers als Ahrend en Stadsschouwburg Amsterdam of doet hij vrije projecten. 'Bij grote bureaus heb je te maken met afgebakende processen die door mensen angstvallig worden bewaakt', aldus Meiboom. 'Creativiteit moet juist door barriŤres heen weten te breken. Eigenlijk stond ik altijd tussen de schuifdeuren, nu kan ik me vrijer over het toneel bewegen.' In goddelijke inspiratie gelooft Meiboom niet. Wel in openstaan voor allerlei impulsen: door de stad lopen, veel lezen en zien wat andere mensen niet zien. 'Je slaat dingen op en later leg je een verbinding. Het is net koken: je combineert ingrediŽnten en vervolgens proef je of het lekker is en of het de ontvanger kan inspireren.'

Meiboom won met zijn Table de Ville de prijsvraag die stadsdeel Amsterdam Zuid-Oost uitschreef voor een nieuwe Bijlmer: een tafel van 500 meter dwars door het Bijlmer Park. 'In de Bijlmer wonen veel Antillianen en Surinamers. Die leven graag in de openbare ruimte, terwijl de Bijlmer daar totaal niet op is ingericht. Zo kwam ik op wijnfeesten en vandaar op een tafel als ontmoetingsplaats.' Een ander creatief project is The Enlightenment: een lamp als boek. 'De Verlichting heeft onze manier van denken ingrijpend veranderd. Vrijdenkers willen mensen aan het denken zetten, maar ze niet allerlei dingen voorschrijven in dikke boeken. Toen kwam ik ineens op de gedachte dat verlichting ook gewoon een lamp kan betekenen.' De vertaling naar een boek als lamp was toen snel gemaakt. 'Een maandagochtendingeving.'

Speeltuin voor volwassenen
Aya Langeveld stapte onlangs over van de journalistiek (Quote en daarna Het Financieele Dagblad) naar de PR Company, onderdeel van TBWA\, een van de creatiefste reclamebureaus van Nederland. Echte creativiteit ontstaat volgens Langeveld pas binnen bestaande kaders. 'De krant moet elke dag gevuld worden, er wacht elke keer weer een leeg vak met ruimte voor 900 woorden op je. Op een gegeven moment heb je iedereen wel geÔnterviewd. Daardoor wordt je gedwongen om creatief naar nieuwe wegen te zoeken.'
    Na een aantal jaar redactiewerk wilde Langeveld geen 'vakkenvuller' meer zijn, maar samen met andere mensen werken aan creatieve concepten. Ook weer binnen strakke kaders. 'Bij de PR Company zijn we voor Nuon bezig met de lancering van zonnewagen Nuna. Tijdens de brainstorm vlogen in een paar minuten de gekste ideeŽn over tafel. Maar vervolgens moetje die creativiteit weten te kanaliseren naar bruikbare voorstellen voor de klant. Een reclamebureau hier in de buurt is een soort speeltuin voor volwassenen, met een halve auto in de gevel en een enorm hobbelpaard voor de deur. Dan denk ik: jongens, grow up!, dit heeft een te hoog Jiskefet-gehalte.'

De beste ideeŽn krijgt Langveld achter de strijkplank of in de file. 'Juist als je er even niet denkt.' Soms bereikt ze het stadium van flow. 'Eerst moet je vaak een weerstandsmoment overwinnen. Zo kan de gedachte dat mijn naam bij het artikel komt me soms behoorlijk blokkeren. Maar als je de openingszin eenmaal hebt, gaat het creatieve proces volledig met je aan de haal. Dan schrijf je geen verhaal, je bťnt het verhaal.' .


Tussenstukken:
Creatief denken in vijf stappen

Volgens Jeroen Busscher kan iedereen creatief leren zijn door het volgen van een simpel denkproces:
1. Analyseren: creatieve mensen besteden zestig procent van hun tijd aan de duiding van de werkelijkheid: over welke vraag hebben we het eigenlijk?;
2. Divergeren: associeer er lustig op los, zoals kinderen. Sta jezelf toe te verdwalen in de vraag en verzamel op die manier zoveel mogelijk bouwstenen. Wees een 'blije eikel': durf je oordeel uit te stellen en zeg opgewekt ja tegen alle bouwstenen, hoe absurd ze ook lijken.
3. Stop met verzamelen als je in herhalingen vervalt;
4. Convergeren: ga combineren met de bouwsteentjes, totdat je een goede oplossing hebt.
5. Toets: wat was de vraag ook alweer? Past de gevonden combinatie daarbij? Pas zonodig de ontwerpcriteria en/of de oplossing enigszins aan.


Chief emotions officer


Engbert Breuker noemt zichzelf Chief Emotions Officer, een knipoog naar de uit Amerika overgewaaide CEO-titel en een omschrijving van zijn belangrijkste taak: het managen van emoties. Breuker is de baas van PentaScope, een onorthodox bureau voor organisatieverandering en al verschillende keren uitgeroepen tot Great Place to Work. Bij PentaScope mogen medewerkers zelf hun baas kiezen, wordt niet beloond op positie maar op capaciteit ('strateeg', 'vakspecialist'), gaat dialoog boven discussie (geen: 'ja, maar..:) en is de affiniteit van medewerkers bepalend voor hun werk. 'Iemand had als hobby schilderen. Dus nu hebben we PentaPaint: schilderen met klanten. Een passie voor fotografie? Die verwerk je in een cursus veranderen met beelden. Want passie en talent ontsluiten creativiteit: Zo probeert Breuker een 'schitterende organisatie' te creŽren, waarin mensen niet domweg lijstjes afvinken, maar vůnken. 'Een baas moet overal haardvuurtjes aanwakkeren'. En als de boel net lekker fikt, creŽert hij weer een andere brandhaard, om de creativiteit gaande te houden. De beste ideeŽn krijgt Breuker onder de douche, onder het hardlopen of in de kroeg. 'Creativiteit ontstaat in leegheid, in rust:
 

Terug naar Creativiteit en maatschappijmodel  , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]