De Volkskrant, 14-02-2014-2014, door Vincent Kouters 15 feb.2014

Theater | Achtergrond | Monster-voorstellingen in première

Licht op het monster

Angst is een populair thema in het theater. Volgende week gaan twee stukken in première met monsters in de hoofdrol: een filosofische bewerking van het klassieke 'Dracula', en 'Monsters', over de moordenaars van de Britse peuter James Bulger.


Misschien een rare vraag, maar waarom zijn we eigenlijk bang voor monsters? En als we er zo bang voor zijn, waarom trekken ze ons dan zo aan? Klassieke monsters als Dracula en dat van Frankenstein zijn al sinds hun ontstaan in de 19de eeuw niet meer weg te denken uit onze beeldcultuur. Modernere zombies evenmin, getuige een hitserie als The Walking Dead. Over Frankenstein verschijnen binnen een jaar twee grote Amerikaanse spektakelfilms.

Ook het theater wordt bevolkt door monsters. Frankenstein was al eens een ballet, een kindervoorstelling en een toneelstuk. Volgende week is in Nederland Dracula te zien door de Vlaamse theatergroep De Tijd. Ook gaat dan bij De Utrechtse Spelen de voorstelling Monsters in première, een toneelstuk over op waarheid gebaseerde monsters. Het behandelt de brute moord op peuter James Bulger, wereldnieuws in 1993.

Vanouds zijn monsters mismaakte en gewetenloze wezens, die onvoorstelbare dingen doen: heksen, zombies, vampieren en mummies. Figuren uit sprookjes en verhalen. Iedereen weet dat monsters niet bestaan en daarom zijn ze volstrekt veilig om ons aan te vergapen. Om angsten op te projecteren en ons er vervolgens van te overtuigen dat die angsten niet echt zijn. Iedereen weet immers: er zitten geen monsters onder het bed. Toch horen we onze ouders dat graag nog eens bevestigen.

Van een heel ander kaliber zijn de monsters die we soms in de krant tegenkomen. Mensen die gruwelijke dingen doen, krijgen al snel het etiket monster opgeplakt - een manier om onze angsten te bezweren. Om dat soort figuren naar het rijk der fabelen te verwijzen en te voorkomen dat het onvoorstelbare te dichtbij zou komen.

Neem Michelle Martin, de ex van Marc Dutroux. Toen Kristien Hemmerechts haar een menselijke stem gaf in haar vorige maand verschenen boek, riep ze een collectieve verontwaardiging over zich af. Die Martin was een monster, geen mens dat gevoelens kon hebben. Tegelijk bleek uit de berichtgeving rond deze zaak een morbide fascinatie voor de gruwelijke details.

Het toneelstuk Monsters van de Zweed Niklas Rådström gaat over die spagaat. Aan de ene kant willen we ons distantiëren van elke vorm van monsterlijk gedrag. Maar tegelijk vinden we het opwindend en willen we ook iets proeven van die grenzeloze gewetenloosheid.

De casus die Rådström hiervoor nam, was de moord op de 2-jarige James Bulger. Maar het had net zo goed kunnen gaan over Tristan van der V., die in een winkelcentrum in Alphen aan den Rijn zes mensen doodschoot. Of grensrechter Richard Nieuwenhuis, die werd doodgetrapt op het voetbalveld, omdat niemand ingreep.

Het was 1993 en in Liverpool ontvoerden Jon Venables en Robert Thompson de kleine James Bulger uit een winkelcentrum, waar hij op zijn moeder stond te wachten. Ze namen hem mee naar een treinspoor, waar ze hem martelden en ten slotte doodden. De choquerende moord werd breed uitgemeten in de pers en woedende menigtes eisten de doodstraf voor de barbaren die dit op hun geweten hadden: twee 10-jarige jongetjes.

'Jongetjes van 10 kunnen helemaal geen monsters zijn', zegt regisseur Matthias Mooij. 'Dat is het gegeven van dit stuk. Het probleem is, als ze geen monsters zijn, moet je op zoek naar een verklaring voor hun gedrag. En dat is haast onmogelijk. Dit toneelstuk wil het publiek toch aanzetten tot een poging.' Hoe nagenoeg ondoenlijk dat is, blijkt als je Monsters leest en alle gruwelijkheden van de daad meekrijgt. De schrijver heeft de openbaar gemaakte verhoren van de twee daders als uitgangspunt genomen voor zijn tekst. In opeenvolgende scènes worden Jon en Robert ondervraagd door agenten, die langzaam maar zeker een bekentenis en een reconstructie lospeuteren.

Details zijn soms ijzingwekkend. Hoe ze onraad ruikende omstanders eenvoudig afwimpelen. Hoe ze blauwe modelbouwverf in James' gezicht gooien, die daarop begint te huilen. Hoe ze zijn broek uittrekken en achteloos opmerken dat die vol bloed zit. Tijdens een verhoor zegt Jon: 'Robert en ik liepen weg en Robert zei: Heb je pijn? Pijn aan je hoofd? We zullen er een pleister op doen, zei hij, en toen pakte hij een baksteen en gooide die in zijn gezicht.'

Mooij las het toneelstuk en betrapte zichzelf op een 'gossipachtige' fascinatie voor het geweld. 'Het is een gruwelijk, maar spannend verhaal. Het gaat steeds verder en toch wilde ik meer lezen. Het is net als bij een horrorfilm. Dan vraag ik me ook altijd weer af waarom ik kijk, terwijl ik weet dat ik daarna nachtmerries heb.'

Misselijk werd Mooij er soms van. Hij heeft zelf een kind van bijna 2 jaar, dat maakte het niet makkelijker. 'Er zijn beelden op YouTube waarin een woedende menigte op de bussen afrent waarin de daders vermoedelijk worden vervoerd. Ze zijn klaar om die twee kinderen aan stukken te scheuren. En ergens begrijp ik dat wel, die vergeldingsdrang. Maar als het goed is, hebben we onze beschaving, waardoor we dat in de hand kunnen houden.'

Beeldvorming speelde een cruciale rol in die publieke reactie. De beelden van de bewakingscamera die het moment vastlegde waarop twee jongens met James het winkelcentrum verlieten, gingen meteen de wereld rond. Evenals de foto's van Jon en Robert. De confrontatie van het publiek met die twee onschuldig uitziende jongetjes en de onbegrijpelijke daad die zij hadden gepleegd, deed de woede goed ontvlammen.

Interessant is wat dat betreft een vergelijkbare zaak uit Noorwegen: de moord op de 5-jarige Silje Redergård in 1994. Criminoloog David Green legt de twee gevallen naast elkaar in zijn boek When Children Kill Children. Drie 6-jarige jongentjes spelen in de sneeuw met het meisje. Ze vragen haar om zich uit te kleden. Dan slaan ze haar met stokken en ten slotte laten ze haar in de sneeuw achter, waar ze sterft. Het eerste wat de Noorse regering deed was de pers een schrijfverbod opleggen. De jongens werden onder begeleiding terug naar school gestuurd. En de moeder van het meisje verklaarde de jonge daders te kunnen vergeven. Niemand had het over monsters, de daders werden vergeten.

Monsters stelt de vraag hoe een maatschappij zou moeten omgaan met haar grootse angsten. Mooij: 'De kracht van het toneelstuk zit hem niet in de gore details van het verhaal. Die zitten erin om je bij de les te houden. De kracht zit hem in de vorm.'

Het stuk is opgebouwd als een Griekse tragedie. Op dezelfde manier als bij de oude Grieken verbeeldt Monsters een extreme situatie; het vertelt een spannend verhaal dat moet leiden tot een kritische beschouwing van de manier waarop we samenleven. Er is zelfs een koor dat de verhoren onderbreekt om het publiek met vragen en dilemma's te bestoken.

Acteurs Benja Bruijning, Tine Cartuyvels, Bart Klever en Rick Paul van Mulligen zullen in wisselende rollen tussen het publiek spelen. De stoelen staan in een opstelling die doet denken aan een forum. Of een ouderbijeenkomst op school. Discussie is hier het doel. Monsters verdwijnen zodra je er een licht op laat schijnen.

MONSTERS DOOR DE UTRECHTSE SPELEN. VAN 17/2 T/M 8/3 IN DE PAARDENKATHEDRAAL, UTRECHT. DEUTRECHTSESPELEN.NL

Monsterjagers
De moordenaars van de Britse peuterJames Bulger kwamen na acht jaar cel vrij in 2001. Jon Venables en Robert Thompson kregen een nieuwe identiteit. Sindsdien bestaat er in Engeland een beweging die jaagt op de twee 'monsters'. De identiteit van Venables is, mede dankzij hemzelf, een aantal keer bekendgeworden. In 2011 verschenen er recente foto's van hem op Facebook. Van Thompson ontbreekt

ieder spoor. In 2012 pleegde de Engelsman Scott Bradley, na langdurige pesterijen, zelfmoord omdat zijn dorpsgenoten dachten dat hij Thompson was.

Dracula
'Dracula is een metafoor voor het moderne leven dat ons leegzuigt', aldus Lucas Vandervorst, artistiek leider van theatergroep De Tijd. Hij speelt en regisseert zijn eigen versie van Dracula. Zoals het De Tijd betaamt - eerdere voorstellingen gingen over Wittgenstein, Adorno en Paul Auster - wordt dat allesbehalve een duister Gotisch verhaal met veel bloed en opzwepende muziek. Verwacht eerder een filosofisch essay.

'Het monster in onze voorstelling', zegt Vandervorst, 'is de voortdurende angst van de mens om niet te voldoen aan de eisen van deze tijd.We moeten bovenal gelukkig zijn. De angst om daarin te falen, zuigt ons leeg.'

Net als het boek van Bram Stoker uit 1897, dat bestaat uit een verzameling fictieve brieven, krantenberichten, recepten en aantekeningen, bestaat deze Dracula uit een collectie dromen, bekentenissen en herinneringen. Uit al die snippers tekst, geschreven door toneelschrijver Freek Vielen, moet een moderne Dracula tevoorschijn komen.

Dracula door De Tijd. 19/2 in De Toneelschuur, Haarlem, 20/2 in de Rotterdamse Schouwburg. Daarna tournee in België en Nederland: detijd.be



Naar Creativiteit en slechtheid, bronnen , Creativiteit en slechtheid , Psychologie lijst  , Psychologie overzicht  , of naar site home .
 
[an error occurred while processing this directive]