De Volkskrant, 24-12-2012, column door Aleid Truijens 31 dec.2012

Vannacht pleeg ik weer lekker een moord

Tussentitel: De managers moeten maar eens een tijdje naar huis

Duizenden keren heb ik iemand gemarteld, vergiftigd, knock-out geslagen, met pek overgoten of langzaam maar afdoende de nek omgedraaid. Schepsels die zo'n behandeling volkomen verdienden, omdat ze anderen, de mijnen en soms mijzelf, kwaad hadden gedaan, hadden vernederd, getreiterd, verraden, monddood gemaakt of gepijnigd. Hoeveel jaren gevangenisstraf moet ik daarvoor, redelijkerwijs, uitzitten? Ik loop nog vrij rond. Want ik deed het alleen stiekem, in gedachten. 's Nachts, in die zinsbegoochelende, slapeloze uren waarin alles kan. Laf, en verstandig.

Het geeft wel lucht, die innerlijke wraakacties. Het verschil tussen een wrekende fantast als ik en een echte moordenaar of geweldpleger kan niet enorm groot zijn. Een klein maar fataal verschil in opvoeding, omstandigheden, genetische erfenis, spierkracht en temperament misschien. En in angst. Angst voor straf, en het vermogen om je die straf voor te stellen. Wie iemand vermoordt draait zijn eigen leven de nek om. 'Geweten moet je ontwikkelen', zegt Frans Bauduin, veertig jaar rechter - onder anderen van Volkert van der G. en Robert M. - in een mooi interview van Jaap Stam in de Volkskrant.

Bauduin (66), verzamelaar van espressokopjes en rare hoofddeksels, lijkt me het prototype van een voormalig wereldverbeteraar die een rechterlijk geweten ontwikkelde. Hij zocht het moeizame evenwicht tussen vergelding - het recht van het slachtoffer - en empathie, waar ook de grootste misdadiger recht op heeft. Ooit hoorde hij tot de school die vond dat gevangenissen beter dicht konden; straf hielp toch niet, als je de omstandigheden van de dader niet verbeterde.

In de loop der tijd kwam Bauduin, net als de tijdgeest, daarvan terug. Hij werd voorstander van zwaarder straffen. Tegelijk houdt hij dapper zijn rug recht bij de populistische incidentenpolitiek van Opstelten en Teeven, die pleiten voor minder begrip voor daders.

Ik moest denken aan discussies met Herman Franke, schrijver, criminoloog en columnist in deze krant. Ruim twee jaar geleden overleed hij, 61 jaar oud. Een generatiegenoot en een geestverwant van Bauduin. Vorige week kwam een bundel met zijn beste essays uit, De ziel van Nederland. Over veel dingen waren we het eens, maar hierover niet: ik vond het onrechtvaardig dat criminologen en psychiaters zich veel meer zorgen leken te maken over de arme, belaste daders dan over de slachtoffers. Ook al hielp opsluiten niet en nam de misdaad er niet door af, het moest toch, vond ik, om het slachtoffer recht te doen.

Franke nam ontslag van de universiteit en ging romans schrijven. Daarin, zoals in de schitterende roman De verbeelding, bleef hij een beetje de begripvolle criminoloog. Maar nu kroop hij ín het hoofd en hart van al die mensen: ruziezoekers, brokkenpiloten, helden, overspeligen, miskenden, verraders. 'Schrijvers', vond hij, 'zijn misdadigers zonder strafblad. De morele vrijheid die schrijvers zichzelf achter hun bureau toestaan , is dezelfde vrijheid die mensen tot misdaden kan brengen. Wie op de moraal schiet, moet niet zelf achter kogelvrij glas gaan zitten.' Literatuur was voor Franke een arena waarin je de morele strijd fel uitvecht. Een schrijver kan al die botsende overtuigingen en belangen in slagorde opstellen; dan gebeurt er wat.

Nu was ik het wel met hem eens. Zowel in de literatuur als in de rechtspraak draait alles om verbeelding, het vermogen je in anderen te verplaatsen. 'Begrip' voor een dader is niet hetzelfde als misdaad goedpraten, het is begrijpen waarom iemand die magische grens van de verbeelding passeert en het écht doet. Het kost veel tijd, bezinning en zelfonderzoek om een rechter te worden die recht van spreken heeft.

Die tijd krijgen rechters niet. Vijfhonderd rechters klagen in een pamflet dat ze hun werk niet goed kunnen doen. Ze worden door hun managers aangejaagd tot 'productie'. Ze voelen zich 'kippen in een legbatterij'. Net als in de zorg en het onderwijs - ook branches waar het rampzalig is als kwantiteit kwaliteit vervangt.

Die hoge werkdruk, zeggen de rechters, bedreigt de rechtspraak. Als zo'n bedaagde, prudente beroepsgroep publiekelijk klaagt, is er iets aan de hand. Als rechters niet de tijd krijgen om tot afgewogen oordelen te komen, heeft dat ernstige gevolgen.

De managers moeten maar eens een tijdje naar huis. Dan kunnen ze De verbeelding lezen, en De ziel van Nederland - oefeningen in empathie. Vannacht pleeg ik weer lekker een moord.


Naar Creativiteit en slechtheid, bronnen , Creativiteit en slechtheid , Psychologie lijst  , Psychologie overzicht  , of naar site home .
 
[an error occurred while processing this directive]