De Volkskrant, 03-01-2006, door Caspar Janssen

Stoppen zonder pijn

Tussentitel: 'Je vindt het zwak om te gebruiken, maar je gebruikt om even te ontsnappen aan dat gevoel van zwakte.'

Wie eergisteren stopte met roken, heeft het vandaag het zwaarst, zeggen deskundigen. En toch: stoppen met roken is een fluitje van een cent, zegt Jan Geurtz, auteur van twee boeken over verslaving.


Nee, Jan Geurtz is geen Allen Carr, al is het maar vanwege zijn woonsituatie. De bedenker van een van de meest succesvolle methodes om te stoppen met roken in Nederland, woont op een bescheiden boot op een van de weinige, gezellig rommelige plekjes die Amsterdam nog telt. Op het dek van zijn skūtsje hippen mussen, binnen bestaat zijn leefruimte uit een keukentje, een schrijftafeltje, een kleine zithoek, een hoog tafeltje met twee krukken en een boekenkast. Er staat een gitaar op de bank, aan de muren hangen Tibetaanse wandkleedjes, her en der staan foto's van Tibetaanse leraren. Hoogstens een consult per dag, betreffende allerhande verslavingen, doet Geurtz hier nog, aan het hoge tafeltje waaraan hij nu ook zit. 'Je ziet: ik heb een lage overhead,' constateert hij opgewekt.
    In nog een ander opzicht heeft Jan Geurtz niets van Allen Carr: Geurtz is boeddhist. Althans: hij bestudeert en 'beoefent' het boeddhisme. Daartoe gaat hij ieder jaar een periode in retraite in Zuid-Frankrijk, waar in de buurt van Montpellier, in de uitlopers van de Pyreneeėn, het internationale centrum van Rigpa ('Natuur van de geest') ligt. In en rondom een oude schapenboerderij - er is inmiddels ook een Tibetaanse tempel verrezen - komen daar iedere zomer duizenden (aspirant-)boeddhisten bijeen om te studeren, te beoefenen, te mediteren. Vaak is het er zo druk dat Geurtz liever gaat mediteren bij zijn piepkleine caravan, die hij in de buurt van het retraite-centrum heeft staan, eenzaam op de top van een berg. In retraite van de retraite, zeg maar. Komend jaar staat zelfs bijna geheel in het teken van de retraite. Eerst gaat hij een half jaar naar Frankrijk, daarna wil hij afmeren bij de wadden of in de Friese Meren, om daar in afzondering 'dieper in de essentie van de geest' te duiken.
    Hij kan het zich permitteren, zijn lange verdiepingsperioden. Vanwege die lage overhead, maar ook omdat hij de rechten van zijn methode twee jaar geleden verkocht en nog elk jaar revenuen ontvangt van zijn boek De Opluchting. In een dag van het roken af! en, in mindere mate, van de opvolger De verslaving voorbij.
    Met dat eerste boek is het wonderlijk gelopen. Het verscheen in 1997 geruisloos, zonder noemenswaardige publiciteit en even geruisloos heeft De Opluchting inmiddels een elfde druk beleefd en de seller-status bereikt van meer dan 20 duizend exemplaren. Het boek is vertaald in het Duits en in het Deens en het contract voor de Spaanse vertaling is onlangs getekend. Geurtz vermoedt dat hij ook dubbele verkoopcijfers had kunnen bereiken als hij de trom wat meer had geroerd, maar 'zo zit ik niet in elkaar en mijn uitgever (AMBO, red.) evenmin'. Nog een verschil met pr-talent Allen Carr. En waar Carr een groot bedrijf met een wereldwijd netwerk opbouwde met zijn methode, stopte Geurtz met trainingen toen hij op het punt kwam dat hij het niet meer alleen af kon. 'Ik zou moeten uitbreiden, mensen in dienst nemen. Maar dan zou ik manager worden in plaats van trainer. En ik zou onder stress moeten werken. Daar voelde ik niets voor.' Het IDA, Instituut voor Dagelijkse Afhankelijkheden (J.J. Voskuil had de naam kunnen verzinnen), een bedrijf dat cursussen geeft, geļnspireerd door het boeddhisme, zette de trainingen voort.

Hoe het succes verklaard van De Opluchting, het boek en de methode, de enige (deels) boeddhistische stoppen met roken-methode ter wereld? Natuurlijk, de titel en vooral de ondertitel In een dag van het roken af, spreken tot de verbeelding. Een groot voordeel is ook dat Geurtz, in tegenstelling tot Carr, goed kan schrijven. Maar de kracht van het boek zit er vooral in dat Geurtz doorgaat waar Allen Carr ophoudt. Carrs vondst was dat nicotine niets oplevert, behalve onthoudingsverschijnselen. Een sigaret roken is in die gedachte niet meer dan een pauze in de ontwenning, het is als het even uittrekken van te krappe schoenen.

    Geurtz grossiert in zijn boek ook in dergelijke vergelijkingen (hij spreekt van roken als het wegkrabben van de jeuk na een muggenbeet; de jeuk komt uiteraard terug), maar hij verdiept zich vervolgens in de kern van de 'verslavingsillusie', in zijn ogen: 'het negatieve geloof'. Roken is in die redenering een dwangmatige handeling, bedoeld om negatieve gevoelens over jezelf tijdelijk op te heffen. De verslaafde zit in een vicieuze cirkel. 'Je vindt het zwak om te gebruiken, maar je gebruikt om even te ontsnappen aan dat gevoel van zwakte', schrijft Geurtz. Roken is niet lekker, beweert Geurtz, maar de verslaafde ervaart het als lekker omdat het de 'ontwenningsstress' wegneemt.
    Een van de boeddhistische elementen van de oplossing van De Opluchting is 'domweg leren kijken naar dat zogenaamde gevoel van waardeloosheid over jezelf', zegt Geurtz. 'Dan zie je dat het een illusie is die zijn werkelijkheidswaarde ontleent aan jouw verzet ertegen.'
    Stoppen met roken wordt op die manier geen moeilijke strijd die met veel wilskracht gestreden moet worden, maar juist het tegenovergestelde: je laat het verzet tegen een op niets gebaseerd negatief zelfbeeld los, waardoor het stoppen met roken als een opluchting wordt ervaren. Van ontwenningsverschijnselen is niet of nauwelijks sprake; fysiek stelt het afkicken sowieso weinig voor en psychologisch valt er niets te compenseren, zoals bij andere, op wilskracht gebaseerde methoden. Het klinkt prachtig, maar enig vermogen tot introspectie is geboden, beaamt Geurtz. Maar dan heb je ook wat. Geurtz: 'Verslaafd zijn is een goede leerschool. Ik zeg vaak tegen mensen die hier komen: op het moment dat je het echt hebt doorzien, heb je meer dan alleen je verslaving overwonnen. Dan heb je ook een stuk van je geest doorzien.'

Jan Geurtz mag zich ervaringsdeskundige noemen. Niet alleen rookte hij 25 jaar, hij was ook verslaafd aan amfetaminen (speed). In 1968 kwam hij vanuit het zuiden van het land naar Den Haag, waar hij drummer werd in de bluesband Paradise. In de geest van de tijd experimenteerde hij met bijna alle soorten drugs, maar pas later, toen hij zich vestigde in het Zeeuwse Aardenburg, trouwde, vier kinderen kreeg en leraar werd in Middelburg, raakte hij verslaafd aan speed. 'Ik was hard bezig alles te doen zoals het hoorde, maar intussen was mijn gevoel voor eigenwaarde nog niet ontwikkeld. En dan ren je voortdurend over jezelf heen, je wordt hartstikke moe en dan denk je: dit middel kan mij wat meer energie geven. Een tijdlang heb ik echt geloofd dat ik niet verslaafd was, dat ik aan zelfmedicatie deed. Maar intussen woonde ik mezelf, door die speed, emotioneel totaal uit.'
    Het liep mis. Op de school waar hij werkte, werd hij gemangeld tussen marxistische collega's die niet wilden toetsen en werkende jongeren die helemaal geen behoefte voelden om van Geurtz Nederlands en maatschappijleer te leren. Hij belandde overspannen in de ziektewet. Zijn huwelijk liep spaak. 'Het was al een tamelijk neurotisch huwelijk, maar door die speed werd het natuurlijk steeds erger.' Niet lang daarna had hij 'ineens, midden in de nacht, een moment van helderheid'. 'Ik vroeg me af: waarom ga je niet wat beter voor jezelf zorgen? Dat kwam ontzettend hard binnen. Ik ben toen van het ene op het andere moment gestopt met de speed. En ik heb er geen moment problemen mee gehad. Achteraf zag ik dat er op dat moment even geen zelfveroordeling was. Van die ervaring heb ik later, bij het schrijven van mijn tweede boek, dankbaar gebruik gemaakt. Ik wist dat het kon, dat je een verslaving kunt stoppen zonder een centje pijn.'

In Amsterdam begon hij, in 1989, een nieuw leven. Hij studeerde af in de pedagogiek, verdiende zijn geld vijf jaar lang met een eigen praktijkje als automatiseerder en kocht toen zijn schip. In 1995 stopte hij met roken, zonder enige moeite, zegt hij. 'Het was zo makkelijk, een pak van mijn hart.' Hij stopte nadat hij een intensieve persoonlijkheidstraining had gevolgd. 'Ik kwam daar vrij van zelfverwijt uit en toen was het stoppen met roken een fluitje van een cent. Ik was zelfs zo enthousiast dat ik al twee maanden later mijn eerste training gaf om andere mensen van het roken af te helpen. Een van de dingen die ik vanaf het begin tegen de mensen heb gezegd is op te houden zichzelf te veroordelen omdat ze roken. Het is juist dat oordeel over jezelf dat de verslaving in stand houdt. Je wijst je zelf af en om dat weg te duwen steek je elke keer weer een sigaret op.'
    Twee jaar later publiceerde Geurtz De Opluchting, kort daarna ontdekte hij het boeddhis-me. 'Het was een feest der herkenning. Allerlei dingen die al bij mij sluimerden en die ik had opgeschreven, las ik terug.' De Opluchting is, volgens Geurtz zelf, nog een 'samenraapsel' van boeddhistische ideeėn, praktische tips en 'elementen uit de rationele, emotieve psychologie'. Zijn tweede boek De verslaving voorbij is wel volledig door het boeddhisme geļnspireerd. 'Dwanggedachten zijn in principe leeg. De macht die ze over ons schijnen te hebben, ontstaat door onze identificatie ermee, ons verzet ertegen en onze reacties erop. Dat is een van de fundamentele inzichten van het boeddhisme.'

Wie de kern van de verslavingsillusie doorziet, zoals geschetst door Geurtz, kan iedere verslaving overwinnen. Niet alleen dat, het is nog makkelijk ook. 'Het standaardbeeld van verslaving is: je moet hard werken om eraf te komen en de rest van je leven oppassen dat je niet terugvalt. Dat is, volgens mij, de reden waarom de AA-groepen vol zitten. Dat is heel pijnlijk, want die mensen drinken weliswaar niet meer, maar houden hun verslaving in stand. Terwijl ze zich ook helemaal van hun verslaving kunnen ontdoen.'

Tussenstuk:
Het boeddhisme als 'onbewezen' stop-methode

Ilja Rexwinkel, directeur van IDA, het bedrijf dat de stoppen met roken-methode De Opluchting aanbiedt, claimt dat zo'n 35 procent van de cursisten na een jaar nog steeds niet rookt. Allen Carr Nederland claimt een vergelijkbaar resultaat.
    Goed vergelijkend onderzoek naar de effectiviteit van de vele stop-methodes ontbreekt. De cijfers van de aanbieders zijn lastig te controleren. Wel blijkt uit onderzoek dat psychologische methoden, zoals Allen Carr en De Opluchting, beter werken dan nicotinevervangers, acupunctuur, laser- en hypnosetherapie en medicijnen.
    Stivoro, de nationale anti-rookorganisatie, maakt op haar website onderscheid tussen 'bewezen' en 'onbewezen' methodes. Allen Carr en De Opluchting staan onder het kopje 'onbewezen'. Nicotinevervangers, medicijnen en de eigen stopmethode van Stivoro, Pak je Kans, heten 'bewezen'.
    Dat wekt de indruk dat Stivoro aanbevelingen doet, vinden Allen Carr Nederland en De Opluchting; eigenaardige aanbevelingen. Ilja Rexwinkel: 'De methode van Stivoro scoort slechts 16 procent.' Grieto Zeeman, directeur van Stivoro, claimt 23 procent. 'Bewezen zijn methodes die werken met cognitieve technieken uit gedragstherapieėn. En het effect van medicijnen en nicotinevervangers, hoe gering ook, is ook onderzocht.'
    Rexwinkel: 'Krijg het boeddhisme als methode maar eens regulier erkend. En toch werkt het.'
    Grieto Zeeman is ook niet gelukkig met de huidige situatie. 'Op onze nieuwe website gaan we het anders doen. We willen niet de indruk wekken dat wij voor- of afkeuren hebben.'


Terug naar Psychologische praktijktips , Psychologische praktijktips, drugs , Drugs lijst , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]