De Volkskrant, 13-11-2004, door Karolien Knols 19 dec.2007

'Ik heb niks tegen een tik op zijn tijd'

Hoogleraar psychologie in ruste Dolph Kohnstamm (67) neemt het op voor de jeugdzorg, die zou hebben gefaald in de zaak Savanna, het driejarige meisje dat in september dood werd aangetroffen in de kofferbak van haar moeders auto. 'Laten we niet de illusie hebben dat kindermishandeling uit te roeien is.'


Op de dag dat in Vrij Nederland zeven kinderrechters zich buigen over de vraag of de dood van de Alphense peuter Savanna had kunnen worden voorkomen, doet Dolph Kohnstamm, hoogleraar psychologie in ruste, iets wat hij altijd doet als het publieke debat te eenzijdig wordt: hij zet zijn voet dwars.
    Wekenlang heeft hij de negatieve berichtgeving over jeugdzorg gevolgd, tot 'de schandelijke column van Jan Blokker in de Volkskrant' aan toe, en nu is het tijd voor een tegengeluid. De bewering van kinderrechter Frans van der Reijt, dat het belang van het gezin in Nederland boven dat van het kind gaat: pertinente onzin. 'Hoe verklaar je anders dat in een zaak als die van Rochelle Rikkers, het zusje van het meisje van Nulde, volledig werd voorbijgegaan aan het belang van haar vader? Dat iedereen zich op dat meisje stortte, maar het niemand interesseerde dat die man kapotging aan de dood van zijn ene dochter en de scheiding van zijn andere?'
    Het commentaar op de goedgelovigheid van jeugdzorg, die incapabele ouders te lang de kans geeft te bewijzen dat ze wel kunnen opvoeden: tendentieus. 'Wat moeten ze anders? Al die kinderen van hun ouders afpakken en in tehuizen stoppen? Een drama als dat van Savanna valt vaak niet te voorspellen. Maar wat schrijft De Telegraaf? ”25 Kin deren vermoord onder toezicht van jeugd zorg.” Jan Blokker? ” Jeugdzorginstanties zijn monumentale stukken stom.” Alsof iedereen had moeten voorzien dat de nieuwe vriend van Savanna's moeder dat meisje zou vermoorden. Ik zeg je: dat konden ze niet.'
    Wat Kohnstamm eigenlijk bedoelt is dit. Natúúrlijk valt er nog veel te verbeteren bij jeugdzorg. '100 Procent bereikbaarheid van gezinsvoogden bijvoorbeeld, want met al die parttimers duurt het soms een week voor iemand naar je verhaal wil luisteren, en dan kan het al te laat zijn. Meer ervaren hulpverleners, die het klappen van de zweep kennen en risico's beter kunnen inschatten dan een 25-jarige die net is afgestudeerd. Maar laten we níet de illusie hebben dat kindermishandeling uit te roeien is.' Het is Kohnstamms stellige overtuiging dat met de toestroom van allochtone ouders het probleem alleen maar groter wordt. 'Een grote groep spreekt de taal niet, heeft geen werk en mist daardoor de aansluiting met de maatschappij. Dat leidt tot frustraties, en die moeten een weg vinden. Tel daarbij op dat het in de islamitische cultuur wordt geaccepteerd dat je je kinderen slaat, en je weet waar de slachtoffers gaan vallen. Daar zullen wij als samenleving aan moeten wennen.'
    Het is alweer meer dan twee jaar geleden dat Dolph Kohnstamm met grote regelmaat opdook in de kolommen van de landelijke dagbladen. Aanleiding was toen óók zo'n gruwelijke zaak, de moord op Rowena Rikkers. Heel Nederland kon meeleven met de daarop volgende strijd om het gezag van haar jongere zusje Rochelle.
    In het ene kamp: jeugdzorg en professor Wim Wolters, die Rochelle ernstig getraumatiseerd noemden en vader Martin Huisman onbekwaam om zijn dochter op te voeden. In het andere kamp: Huisman, Dolph en zijn vrouw Rita Kohnstamm die, na vader en dochter te hebben gesproken, concludeerden dat Huisman deugde, dat hij een warm-emotionele band met zijn dochter had, en dat het meisje wellicht minder geschonden uit alle ellende was gekomen dan iedereen dacht.
    Het werd een fel en langdurig gevecht onder professoren. Wolters wilde Rochelle laten opnemen in een therapeutisch pleeggezin, op neutrale grond, Kohnstamm pleitte voor hereniging met haar vader. Hij richtte zelfs een steunfonds op voor Huisman, zodat die rechtskundige hulp kon betalen. Kranten ontvingen ingezonden brieven: 'Wie stopt het echtpaar Kohnstamm?'
    Maar Kohnstamm valt niet zo makkelijk te stoppen. Want, zo zegt hij: 'Als ze lelijke dingen over me gaan zeggen, dan wil ik iets terug doen. Dat is een vrij primitief gevoel.'

Gaat het u dan om de zaak, of om uzelf?
'Ik kan die twee dingen niet scheiden. Er zijn mensen die persoonlijke aanvallen op hun integriteit van zich laten afglijden. Ik kan dat niet. Ik ga de strijd aan. Dat heb ik mijn hele leven gedaan. Ik vecht altijd als er in mijn ogen iets onrechtvaardigs gebeurt. Als student maakte ik een heftige groentijd mee. Aan het eind werden wij, eerstejaars, bij de studentenvereniging halfnaakt in een grote kuip gezet, en door de ouderejaars met rot fruit bekogeld terwijl er een biggetje tussen ons door rende. Ik ben op een gegeven moment opgesprongen en gaan teruggooien, mijn lotgenoten aansporend hetzelfde te doen. De opstand mislukte, ik werd meteen uit de groep gesleurd. Toch had ik kennelijk indruk gemaakt, want straf kreeg ik niet.'

Hij groeide op in een progressief milieu. Zijn grootvader Philip Kohnstamm was een beroemde pedagoog, zijn vader chemicus en econoom, zijn moeder leidster op een Montessori kleuterschool. Help me het zelf te doen - zo leerde hij het op school, zo leerde hij het thuis. Kinderen werden met respect behandeld, losgelaten en snel zelfstandig gemaakt. 'Mijn ouders verhuisden toen ik 12 was van Den Haag naar Velp. Van het Montessori Lyceum in Rotterdam, een warme, vriendelijke omgeving waar ik me als een vis in het water voelde, kwam ik terecht op het Christelijk Lyceum in Arnhem. Afschuwelijk, de sfeer daar greep me zo naar de keel dat ik drie weken lang 's nachts in bed heb gehuild. Het is kenmerkend voor de kindgerichtheid van mijn ouders dat ze hebben gezegd: laat hem maar teruggaan. Ze hebben me ondergebracht bij vrienden in Wassenaar waar ook mijn oudste broer woonde. Tot mijn achttiende ben ik alleen naar huis gegaan in de weekends en vakanties.'

Wat voor kind was u?
'Ik had een slechte gezondheid, was fysiek niet sterk. Daar komt bij dat ik ben geboren met klompvoeten. Misschien dat ik die fysieke achterstand heb willen compenseren met een uitgesproken mening. Ik was lastig, dwars. Branie, noemde mijn vader me.'

De raddraaier van de familie?
'Nee, ik was kritisch en soms opstandig, maar ook op harmonie gericht. Mijn ouders hadden een slecht huwelijk, en daar hebben we allemaal onder geleden. Toen ik 17 was, werd ik een soort bemiddelaar in de poging mijn ouders bij elkaar te brengen. Ik heb eindeloos met ze gepraat, ik ging te rade bij een dominee, bij een psycholoog. Toen heb ik waarschijnlijk voor het eerst gedacht dat je met psychologie mensen kon helpen.'

En?
'Bij mijn ouders was het geen succes. Nu ik op die tijd terugkijk, zie ik het zo. Ik ben zelf van mijn twaalfde tot mijn achttiende smoorverliefd geweest op een meisje. In het gezin van haar ouders heerste grote warmte en je hoefde niet bang te zijn voor conflicten en spanningen. Ik ondervond daar hoe het in een huwelijk ook kon zijn. Al mijn pogingen om het huwelijk van mijn ouders te redden, moet je tegen die achtergrond zien.'

U bent zelf 46 jaar getrouwd. Wat is het geheim van uw huwelijk?
'We waren heel jong toen we trouwden. Ik weet nog dat ik mezelf drie vragen stelde: zijn we gelijkgericht in ons denken, in onze seksuele behoeften en in de dingen die we mooi vinden. Het antwoord was toen ” ja” en dat is altijd zo gebleven. Dat wij overeenkomstig werk deden heeft zeker geholpen, maar het zijn vooral onze twee kinderen die het cement zijn geworden van onze unie.'

Opgevoed worden door het beroemdste psychologenechtpaar van Nederland, wat moeten we ons daarbij voorstellen?
'Ik ben niet, zoals je misschien zou verwachten, eindeloos in de weer geweest ze te stimuleren. De opvoeding die Rita en ik hebben gegeven was dezelfde als die van mijn ouders: reik de mogelijkheden aan, maar dwing niet als ze niet willen. Ik noem dat - ik heb de term van iemand anders - opvoeden in de sfeer van liefdevolle verwaarlozing. Op de achtergrond aanwezig zijn en niet te opzichtig bijsturen.'

Uw dochter noemde u een overbezorgde vader.
'Er kan met je kinderen, en later ook met je kleinkinderen, zo veel vreselijk misgaan dat je eigen leven en dat van hen verwoest. Daarvan ben ik me altijd erg bewust.'

Werd er in huize Kohnstamm weleens een tik uitgedeeld?
'In de DeuxChevaux op weg naar Frankrijk, als de kinderen na de vijfde waarschuwing nog steeds doorgingen met bekvechten. Dan sloeg ik in het wilde weg naar achteren, in de hoop ze te raken. En ik heb onze zoon Manuel een keer een klap gegeven nadat hij me na een ruzie zo laatdunkend had aangekeken dat ik me niet kon inhouden. Ik heb niks tegen een tik op zijn tijd, uit onmacht gegeven. Er zijn mensen die dat bij wet willen verbieden; ik niet.'

Als adolescent wilde Dolph Kohnstamm dominee worden - om mensen te helpen. Het studentendispuut waarin hij in Amsterdam terechtkwam, was echter dermate atheďstisch, dat hij zijn studie theologie er al snel aan gaf en psychologie ging studeren. Via zijn grootvader was hij vertrouwd geraakt met de leerbaarheid van intelligentie, een thema waar hij zijn hele carričre op zou voortbouwen. 'Mijn grootvader was van mening dat je kinderen volgens een goede didactiek dingen kon leren die ze volgens de theorie van Piaget - het proces van begripsvorming bij kinderen gaat stapsgewijs, en dat moet je niet willen versnellen - pas veel later konden bevatten. Ik ben met dat onderwerp doorgegaan en heb methodes ontwikkeld waarmee de aanname van mijn grootvader werd bewezen.'
    Hij was 29 toen hij in een zaal in Cleveland, Ohio, duizend leerkrachten toesprak over de mogelijkheid jonge kinderen logisch te leren redeneren volgens Piagets model.

In plaats van een internationale carričre na te jagen ging u vervolgens kleuters uit achterstandsgezinnen Algemeen Beschaafd Nederlands leren. Waarom?
'Omdat ik volgens de eind jaren zestig heersende ideologie de ambitie had om die kinderen dezelfde kansen te bieden als hun leeftijdgenoten uit meer bevoorrechte milieus. Met speciaal ontwikkelde taallessen leerden we ze correct Nederlands te spreken, want hun dialect was niet te verstaan. We leerden ze met elkaar te praten, dingen te benoemen. Ze kregen van ons uniformpjes die ze tijdens de lessen aan moesten, zodat ze zich beter konden concentreren.'

Hielp uw programma?
'Te weinig. Amerikaanse collega's zeiden: jullie moeten op nog jongere leeftijd beginnen. Toen ben ik in Amsterdam de Proefkreche begonnen. Dertig kinderen, van wie driekwart uit gezinnen met een lagere opleiding, werden door een team, aangevuld met een psycholoog en een maatschappelijk werker, ondersteund in hun sociale en cognitieve ontwikkeling.
    'Na vijf jaar moesten we concluderen dat het onmiddellijke effect goed was, maar dat de voorsprong die ze hadden op de controlegroep na twee jaar op de gewone kleuterschool volledig weg was. Sinds dien heb ik in dit opzicht teleurstelling na teleurstelling te verwerken gehad.'

Twintig jaar later probeerde u het toch weer opnieuw met allochtone kinderen.
'Ik kon me er niet bij neerleggen dat leerprogramma's geen effect hadden. Maar ook voorschoolse voorzieningen voor allochtonen halen niks uit. Ik heb het althans niet kunnen bewijzen. Mensen die het tegendeel beweren, sjoemelen óf met wetenschappelijke data, óf zijn zo gedreven door idealisme en politieke wil te overtuigen dat ze die data aan hun laars lappen.'

Dus u opperde uit frustratie dat het genetisch bepaald is dat de ene bevolkingsgroep intelligenter is dan de andere.
'Ik vind nog steeds dat we die vraag, althans wetenschappelijk gezien, niet uit de weg mogen gaan. Hier word je dan aan de schandpaal genageld, maar in Amerika zijn studies verschenen waaruit blijkt dat de intelligentieverschillen tussen zwarten en blanken de afgelopen decennia weliswaar zijn verminderd, maar nog steeds rond de tien iq-punten schommelen. Wat niet wegneemt dat in die laag scorende groep toch ook kinderen zitten met hoge intelligenties.'
    De minister van Onderwijs heeft onlangs besloten dat het extra geld voor basisscholen om onderwijsachterstanden weg te werken wordt gebaseerd op de feitelijke achter stand en niet op etniciteit. Dat moet u aanspreken.
    'Nog beter zou het zijn, om die focus op het inhalen van gemiddelde achterstanden los te laten, en alle energie te richten op het blijvend motiveren van al goed presterende kinderen. Volgens mij is de wil om te presteren de sleutel tot succes. Leer ze dat het leuk is om ergens goed in te zijn, of het nu broodbakken is of het genezen van mensen.'

Een dokter verdient meer dan een bakker.
'Je grenzen leren accepteren is het moeilijkste. Ik las laatst in De Groene Amsterdammer de column van Kees Beekmans, docent op een praktijkschool in Amsterdam. Hij had de kinderen uit zijn klas, met een gemiddeld iq van 70, gevraagd op te schrijven hoe hun leven er over twintig jaar uit zou zien. Nabila van 14 had een eigen bedrijf. ” En me man werkt bij telefoontje maar wat jamer is dat ik die bedrijf niet heb want ik moet op me kinderen pasen.” Ouafa wilde later in een ziekenhuis werken, ze verwachtte dat haar schooladvies ” gemenaatsijum” was.
    'Ik wil maar zeggen, dat gaat later toch tot geweldige frustraties leiden? Want die kinderen komen in opstand als ze die dure BMW niet krijgen, die pikken dat niet, die zien niet in dat het aan hun eigen tekortkomingen ligt. Ik zou willen dat iedere leerling in Nederland een leraar had als Beekmans, een realist die ze duidelijk maakt: ga iets doen wat binnen je bereik ligt.'

Worden kinderen van nu goed opgevoed?
'Over het algemeen gaat het goed. Heel veel ouders doen hun uiterste best om hun kinderen een goed leven te geven. Alleen is er in dat leven tegenwoordig erg veel onrust. Kinderen hebben de hele dag toegang tot internet, ze gaan na school naar twee of drie clubs, hun ouders zijn jachtiger want ze moeten werk en huishouden combineren.'

Is die onrust uw grootste zorg?
'Nee. Het grootste probleem van deze tijd is: to make ends meet. Er is een grote druk op ouders om hun kinderen alles te geven waar ze om vragen. Merkkleding, mobieltjes, vakanties. En niet alleen de kinderen zijn daarin dwingend, ook de omgeving. Het is groepspressie, en ouders zijn niet sterk genoeg om nee te zeggen. Ze zijn vatbaar voor wat de sociale groep doet, ze willen hun kind niet isoleren. Het is een belangrijke waarde op het ogenblik, dat kinderen happy zijn in een groep. Ik vind dat best, zo lang er genoeg geld is.'
    En dan gaat het gesprek toch weer over de excessen in de opvoeding. Kohnstamm ziet een verband tussen de financiële zorgen die veel mensen hebben en het geweld dat ouders tegen kinderen gebruiken. Maar er is meer. Toenemend drank- en drugsgebruik, waardoor de beheersing verdwijnt. Instabiele relaties, waarbinnen te lichtvaardig kinderen worden verwekt. 'Kijk naar Rowena, naar Savanna. In beide gevallen waren de ouders uit elkaar, en heeft de nieuwe vriend van moeder waarschijnlijk de meisjes vermoord, maar bij haar ook weer een kind verwekt.'
    Hoe het met Rochelle gaat? Vandaag nog had hij de gezinsvoogd aan de lijn. De ondertoezichtstelling wordt verlengd - mede omdat Huisman plannen had om met zijn nieuwe vriendin en zijn dochter naar Spanje te verhuizen. 'Samen met jeugd zorg heb ik hem dat uit zijn hoofd gepraat, het leek me hele slechte publiciteit. Natuur lijk zouden de media hem weer afschilderen als onverantwoordelijk.' Wat hij het liefst zou willen is dat Huisman en zijn vriendin zich meer aantrekken van zijn zorgen. Zijn invloed, merkt hij, is kleiner geworden. 'Het was makkelijk om op een lijn te komen toen ik ze kon helpen het gezag over Rochelle te krijgen.'

Voelt u zich gebruikt?
'Nee. Ik sta er nog steeds achter dat ze bij haar vader woont. Rochelle is gelukkig, het gaat goed op school, ze heeft veel vriendinnen. Daar is het allemaal om begonnen.'


Tussenstuk:
CV

1937 Geboren in Amsterdam,
1955 studie Psychologie, Universiteit van Amsterdam
1967 promoveert op proefschrift Teaching children a Piagetian problem of class inclusion
1970 oprichting Proefkreche,
1973-1998 hoogleraar ontwikkelingspsychologie Universiteit Leiden
1998 redacteur Cultureel woordenboek
2002 publicatie Ik ben ik; de ontdekking van het zelf


Naar Intelligentie, achterstandsprogramma's Menswetenschappen Wetenschap lijst , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]