De Volkskrant, 20-04-2013, door Tonie Mudde .2010

Een geheugen van 30 seconden

Vanaf je 27ste geen nieuwe herinneringen kunnen aanmaken. Het overkwam de Amerikaan Henry Molaison. Een onderzoekster die hem decennialang volgde, komt nu met een boek over dit icoon van de hersenwetenschap.


Voor Henry Molaison stopte de tijd in 1953. In een experimentele poging hem te verlossen van epileptische aanvallen sneed een chirurg destijds aan beide kanten van zijn brein een stuk weg ter grootte van een flinke golfbal. De aanvallen verdwenen, maar Henry verloor ook het vermogen nieuwe herinneringen aan te maken.

Tragisch voor Henry, maar voor wetenschappers was de ingreep een geschenk uit de hemel. H.M. - zoals hij tot zijn dood in 2008 bekendstond in de medische literatuur - is de meest bestudeerde patiŽnt uit de hersenwetenschap.

Komende maand verschijnt Permanent present tense: The unforgettable life of the amnesic patient H.M. Het is geschreven door Suzanne Corkin, een neurowetenschapper bij het Amerikaanse instituut MIT. Dertig jaar lang deed ze onderzoek bij H.M., en vlak na zijn dood lichtte ze zijn schedel door in een MRI-scanner. Ze komt ook aan het woord in de Labyrint-documentaire De man zonder geheugen, die deze zondag wordt uitgezonden op Nederland 2.

Een typisch gesprek met Henry ging zo:

'Henry, wie is de president van de Verenigde Staten?'

'Dwight Eisenhower.'

'Nee, dat was in 1953. We leven in 2004. Nu heet de president George Bush. Hoe heet de huidige president?'

'George Bush.'

Zo'n nieuwe naam kon hij 30 seconden vasthouden. Daarna heette de president weer Eisenhower, zoals in het jaar dat een chirurg het mes zette in Henry's brein. Door de gevolgen van die ingreep ontdekten wetenschappers hoe de hippocampus - die Henry aan beide kanten miste - een hoofdrol speelt bij het opslaan van informatie in het langetermijngeheugen.

Ook toonde Henry aan dat er een verschil is tussen expliciet geheugen en impliciet geheugen. Na zijn operatie kon Henry niets navertellen van wat hij hoorde, zag of meemaakte. Op een bewust niveau, het expliciete geheugen, kon hij dus niets meer leren. Het aanleren van nieuwe handelingen - zoals een betere zwemslag of een wandelroute - lukte wel.

Een blik op de literatuur wijst uit dat de onderzoeken over H.M. tot op de dag van vandaag doorgaan. Zo publiceerden Amerikaanse wetenschappers vorige maand een studie over Henry's taalfouten, gebaseerd op uitgetypte interviews. In de nabije toekomst gaan digitale foto's van ruim tweeduizend plakjes van Henry's brein online, zodat wetenschappers die doorsneden kunnen vergelijken met normale breinen.

Volgens Marc Hendriks, klinisch neuropsycholoog bij het Donders Instituut van de Radboud Universiteit in Nijmegen en het epilepsiecentrum Kempenhaeghe, is Henry zonder twijfel de belangrijkste patiŽnt uit de hersenwetenschap. 'De eerstejaars colleges neuropsychologie beginnen zo'n beetje met die man.'

Hendriks is gespecialiseerd in het functioneren van het geheugen bij epilepsiepatiŽnten. Het verwijderen van de hippocampus, zoals dat gebeurde bij Henry, is volgens Hendriks geen vergezochte behandeling. Zenuwcellen in de hippocampus zijn erg 'epilepsiegevoelig'. Bij patiŽnten met ernstige aanvallen, die niet opknappen van medicatie, is verwijderen van de hippocampus soms de enige optie.

Het grote verschil met de ingreep bij Henry is dat hersenchirurgen nu maar ťťn hippocampus verwijderen, in plaats van twee. De twee hippocampi kunnen elkaars werk namelijk deels overnemen. Toch gaat er ook iets verloren. Na het verwijderen van de rechterhippocampus, gespecialiseerd in visuele herinneringen, klagen patiŽnten soms dat ze slechter zijn in het herinneren van gezichten. Zonder de linkerhippocampus kunnen problemen ontstaan met taal, zoals het herinneren van teksten.

Hendriks: 'Maar deze groep patiŽnten neemt die nadelen doorgaans voor lief. Het verwijderen van een hippocampus verlost 7 van de 10 patiŽnten volledig van epilepsie, terwijl ze daarvoor meerdere aanvallen per maand hadden.'

Onaangename verrassingen na de operatie kunnen verder beperkt worden door tijdens de ingreep hersengebieden te stimuleren met elektriciteit. De patiŽnt, die de operatie wakker ondergaat, doet tijdens die stimulatie testjes. Hendriks: 'Stel, je laat een plaatje van een sinaasappel zien en de patiŽnt is door de stimulatie niet in staat het woord 'sinaasappel' uit te spreken. Dan weet je: okť, de plek die we nu prikkelen, moet intact blijven, anders krijgt de patiŽnt na de operatie problemen met het benoemen van voorwerpen.'

De hersenchirurg die Henry in 1953 behandelde, was zelf nota bene een van de pioniers van die testmethode, weet Hendriks. Zo roekeloos was die dokter dus niet. 'Met de kennis van nu had hij ongetwijfeld maar ťťn hippocampus bij Henry verwijderd.'

Henry overleed op 82-jarige leeftijd in een verpleeghuis. De laatste jaren van zijn leven vermaakte hij zich vooral met het maken van kruiswoordpuzzels. Woorden die hij voor 1953 had geleerd, vulde hij met gemak in. De rest van de hokjes bleef leeg.

Labyrint - De man zonder geheugen.
21/4, Nederland 2, 19.50 uur.

Suzanne Corkin: Permanent present tense - The unforgettable life of the amnesic patient
H. M. Basic Books; verschijnt mei 2013.



Tussenstukken
Unieke geheugens

Solomon Shereshevski (1886-1958)
Een Russische journalist die nooit aantekeningen maakte, omdat hij elke naam en elk adres feilloos onthield. Ook obscure wiskundige formules en gedichten in voor hem onbekende talen bleven kleven in zijn geheugen, ontdekte de neuropsycholoog Alexander Luria. Hoe hij dat voor elkaar kreeg? Shereshevski associeerde alle nieuwe informatie met zintuiglijke ervaringen. Het getal 8 was voor hem een dikke vrouw, 7 een besnorde man. 87 een combinatie van die twee: een dikke vrouw samen met een man die aan zijn snor plukte. Deelnemers aan geheugenkampioenschappen gebruiken vergelijkbare trucs om beter te onthouden, maar bij Shereshevski leek het van nature te gaan.

E.P. (1922- )
Deze Amerikaanse vliegtuigmonteur werd na zijn pensioen geveld door herpes. Het virus vernielde de hippocampus aan beide kanten van zijn brein, plus nabijgelegen hersenweefsel. Zijn gevoel voor humor is intact gebleven, en op een IQ-test presteerde hij prima. Maar nieuwe herinneringen aanmaken lukt niet meer. Bovendien kan hij zich niets meer herinneren van wat er na 1950 is gebeurd, terwijl hij pas in 1992 ziek werd. Dat oude herinneringen beter beklijven dan jonge, is ook bij alzheimerpatiŽnten een bekend fenomeen. Hoe dit mechanisme in de hersenen verloopt, is nog een raadsel.

Jill Price (1965- )
20 april 2003: wat voor dag van de week was het toen, hoe was het weer, en wat deed je om 21.00 uur 's avonds? De Amerikaanse administratief medewerkster Jill Price kan dergelijke vragen foutloos beantwoorden. Onderzoekers van de University of California zijn ervan overtuigd dat haar geheugen uitzonderlijk is, maar zien op hersenscans weinig bijzonders. Price had zelf liever een normaal geheugen gehad, omdat ze ook alle pijnlijke gebeurtenissen onthoudt. In een interview met de televisiezender ABC zei ze: 'Mijn moeder denkt dat ze maar ťťn keer een opmerking heeft gemaakt over mijn overgewicht. Maar ik herinner me al die vijfhonderd keren tot in detail.'


Alzheimer & Henry

Bij alzheimerpatiŽnten is de hippocampus een van de eerst getroffen hersengebieden. Toch heeft het geval van Henry - die beide hippocampi kwijtraakte - een beperkte invloed op hedendaags alzheimeronderzoek, aldus Elly Hol van het Nederlands Herseninstituut. Welke cellen zijn betrokken bij het dementieproces, welke moeten we als eerste redden? Dat zijn nu de vragen waarvoor alzheimerspecialisten staan. 'De antwoorden zullen niet volgen uit de hersenen van Henry. In zijn brein is een heel gebied weggehaald, dus daar valt weinig te ontdekken over langzame cellulaire processen.'
 


IRP:   Als het waar is, kan kennelijk de koppeling tussen geheugenfeit en emotie door herevaluatie veranderd worden. Moet dan dus ook een manipuleerbare verbinding zijn, bijv. specifieke neuronen(-takken)



Naar Beslissingen , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]