De Volkskrant, 07-04-2012, door Tonie Mudde 8 apr.2012

Het brein in de beklaagdenbank

'Ik kan er niets aan doen, mijn hersenen hebben het gedaan.' Steeds meer onderzoeken tonen aan dat psychopaten, pedofielen en moordenaars afwijkingen hebben in hun hersenen. Plegen ze misdaden uit vrije wil, of zijn ze slachtoffer van hun verknipte brein?


'Ik begrijp mezelf niet meer. Ik zou een gemiddeld verstandige en intelligente jonge man moeten zijn. Maar de laatste tijd (ik weet niet wanneer het begon) ben ik het slachtoffer van ongebruikelijke en irrationele gedachten.' Deze zinnen schreef de Amerikaanse student Charles Whitman in de zomer van 1966, vlak voordat hij zijn vrouw vermoordde, zijn moeder, en veertien passanten op de universiteitscampus. In zijn afscheidsbrief - Whitman werd doodgeschoten door een politieagent - stond een opmerkelijk verzoek. Of doktoren na zijn dood zijn hersenen wilden onderzoeken, om daar te zoeken naar een verklaring voor zijn hoofdpijn, en zijn vreemde gedrag dat daar volgens Whitman mee samenhing.

Chirurgen zaagden zijn schedel open en speurden in zijn brein. Ze vonden een tumor zo groot als een druif. Uit het autopsierapport: 'Het is denkbaar dat de kwaadaardige tumor heeft bijgedragen aan zijn onvermogen om emoties en acties te controleren.'

Badmuts vol elektroden
Vergeleken met 1966 weten wetenschappers nu veel meer over hersenafwijkingen die kunnen leiden tot problemen. Gewapend met MRI-scanners en badmutsen vol elektroden leggen onderzoekers allerlei verbanden tussen het brein en ongewenst gedrag. Weinig activiteit in de frontale delen? Dan ligt verslaving op de loer (Erasmus Universiteit Rotterdam). Veel activiteit in het midden van het brein bij het zien van foto's van naakte kinderen? Dat is een aanwijzing voor pedofilie (Christian-Albrechts University Kiel Medical School). Maar pas op, bij al dat soort studies draait het om gemiddelden. Individuen kun je er niet mee beoordelen. Of, zoals neurocriminoloog Adrian Raine het formuleert: 'Niet alle psychopaten hebben hersenafwijkingen, net zo min als alle psychopaten misbruikt zijn als kind.'

Biologische afwijkingen
Raine, hoogleraar aan de University of Pennsylvania, weet als geen ander hoe criminele breinen eruit zien. Hij deed onderzoek naar biologische afwijkingen bij moordenaars, psychopaten en pathologische leugenaars. Geen ongevaarlijk werk: zo beplakte Raine ooit zware criminelen met zweetsensoren om hun angstreacties te peilen wanneer hij hen blootstelde aan irritant lawaai. Raine zat tijdens dat experiment alleen in de kamer met de gevangene. De deur kon - uit veiligheidsoverwegingen - alleen van buiten open.

Zulke onderzoeken kunnen er de komende jaren toe leiden dat biologische afwijkingen steeds vaker worden opgevoerd als excuus voor crimineel gedrag. De Amsterdamse ex-crŤcheleider Robert M. zou bij wijze van spreken na een hersenscan kunnen verklaren dat hij een slaaf is van zijn eigen verknipte brein. Zou hij een punt hebben wanneer hij zegt dat het niet zijn eigen schuld was dat hij zich vergreep aan kinderen, omdat hij het niet uit vrije wil deed?

Raine: 'Stel: je kunt boven alle twijfel vaststellen dat iemand een hersenafwijking heeft die de kans vergroot dat hij pedofiel is. Dan vind ik dat rechters dit moeten meenemen bij het bepalen van de straf.' Toch hoeft dit zeker niet te leiden tot een rechtssysteem waarin iedereen vrijuit gaat omdat niemand meer verantwoordelijk kan worden gehouden voor zijn eigen daden.

Twee kanten
Sterker nog: hersenscans maken ook de weg vrij voor langere straffen. 'Het mes snijdt aan twee kanten. Een gevonden hersenafwijking kan niet alleen gebruikt worden als excuus voor de misdaad, maar ook als reden om de misdadiger nooit meer vrij te laten.' Want aan een verkeerd geschakeld brein kun je niets meer veranderen, toch?

Misschien toch wel. Damiaan Denys, hoofd psychiatrie bij het AMC, heeft al tientallen patiŽnten van dwangstoornissen afgeholpen door op de millimeter nauwkeurig een elektrode in hun brein te schuiven. Een klein elektrisch stroompje legt plaatselijk een stukje van de hersenen lam, met soms spectaculaire gevolgen. PatiŽnten met smetvrees, verliezen plotsklaps de aandrang om de hele dag hun handen te wassen. Zou je met zulke diepe hersenstimulatie ook misdadigers kunnen 'genezen'?

Crimineel gedrag
'Dat vind ik een ongelooflijk moeilijke vraag', zegt Denys. 'Het verband tussen een dwangstoornis en een hersenafwijking is sterk, patiŽnten hebben duidelijk hyperactieve basale ganglia. Het verband tussen crimineel gedrag en hersenafwijkingen is veel zwakker.

'Bovendien is een dwangstoornis overduidelijk een medisch probleem. Na de diepe hersenstimulatie verzuchten patiŽnten regelmatig: 'Eindelijk ben ik weer mezelf.' Je brengt iemand terug naar zijn oude, gezonde toestand. Maar naar welke toestand moet je iemand terugbrengen die soms de wet breekt, als dit al zou kunnen met hersenstimulatie? Wat is 'mijn echte ik' bij een crimineel?'

Ook Raine worstelt met zulke ethische vragen. 'Willen we echt het heilige van het heilige betreden door hersenen van criminelen te manipuleren om hun gedrag te verbeteren? Of kiezen we dan toch liever voor vergelding en laten we ze wegrotten in hun cel?'


Tussenstukken
Prefrontale cortex

Onder meer belangrijk bij het nemen van beslissingen en het onderdrukken van impulsen. Bij verslaafden zijn de frontale delen minder actief, zo blijkt . uit onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Ook mensen t die antisociaal of agressief gedrag vertonen, hebben relatief vaak a afwijkingen in de frontale delen. In 2003 publiceerde het vakblad Archives of Neurology een verhaal over een 40-jarige man die opeens pedofiele trekjes kreeg. Hij ging kinderporno verzamelen en probeerde zijn stiefdochter te versieren. Zijn gedrag werd weer normaal na het wegsnijden van een tumor in zijn prefrontale cortex.

 

Motorische cortex

Cruciaal bij het uitvoeren van bewegingen. In 2002 behandelde de rechtbank van Utrecht een zaak waarbij een 18-jarig meisje tijdens een . logeerpartijtje meteen mes had ingestoken op haar beste vriendin. Een team van psychologen slaapdeskundigen concludeerde dat de verdachte op dat moment slaapwandelde. Sommige hersendelen verkeren dan in een slaaptoestand, terwijl andere - zoals de motorische cortex - juist wakker zijn. Het meisje werd vrijgesproken.

TemporopariŽtale verbinding

Ondermeer belangrijk bij het nemen van morele beslissingen, ontdekten wetenschappers van het Massachusetts Institute of Technology. Proefpersonen kregen verschillende scenario's te lezen, bijvoorbeeld over een meisje dat een vriendin probeerde te vergiftigen. Ondertussen werd hun brein tijdelijk gestimuleerd met magneten. Uitkomst: met een lamgelegde temporopariŽtale verbinding, ligt onze morele lat een stuk lager.

 

Amygdala

Koppelt informatie van de zintuigen we aan emoties. Speelt onder meer een cruciale rol bijangstgevoelens, of juist , het gebrek daaraan. Bij psychopaten is dit hersendeel relatief klein, blijkt uit z onderzoek. De Amerikaanse student Charles Whitman (1941-1966) - die zestien mensen vermoordde - had een tumor die tegen zijn amygdala aandrukte. Ook bij Ulrike Meinhof (1934-1976) - prominent lid van de Duitse terreurgroep Rote Armee Fraktion - werd bij autopsie een beschadiging gevonden in de buurt van de amygdala.


Temporale kwab

Speelt volgens de Canadese neuro-wetenschapper Michael Persinger een hoofdrol bij paranormale ervaringen. Hij ontwikkelde een zogeheten 'god-helm', die dit hersendeel magnetisch stimuleert. Veel van zijn proefpersonen beweerden tijdenbs de stimulatie een onverklaarbare aanwezigheid in de kamer te voelen. Zweedse neurowetenschappers herhaalden het experiment en vonden geen paranormale effecten. Volgens Persinger kwam dit omdat hun god-helm verkeerd stond afgesteld

Gyrus fusiformis

Belangrijk bij het herkennen van gezichten. Ongeveer 2 procent van de bevolking lijdt aan gezichtsblindheid. DG beroemde Britse neuroloog en schrijver Oliver Sacks is een van hen. Sacks herkent vaak zelfs zijn eigen Ď gezicht niet. Zo zat hij ooit in een cafť en dacht dat hij in de spiegel keek terwijl hij zijn baard fatsoeneerde. Tot zijn schrik bewoog zijn 'spiegelbeeldí zijn hand niet, het bleek een andere man met een baard te zijn. Mensen die slecht gezichten herkennen Ď worden vaak bestempeld als onbeleefd of arrogant, terwijl ze misschien kampen met neurologische problemen. Afwijkingen in de gyrus fusiformis vormen slechts een van de mogelijke verklaringen voor gezichtsblindheid.

 


Naar Beslissingen , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]