De Volkskrant, 08-01-2010, door Ranne Hovius 17 jan.2010

Fictie/Non-fictie | Ontgoochelingen van schizofrenie-patiŽnten gefictionaliseerd en verzameld

Als stemmen de Apocalyps aankondigen

De oorzaken van schizofrenie, de mogelijkheid er vanaf te komen Ė er is geen mens die er het fijne van weet. De hoofdpersoon Lowboy uit John Wrayís gelijknamige roman krijgt heel veel medicijnen, maar wil het liefst gehoord worden. Gail Hornstein pleit voor zelfhulp en stemmenhoorders-groepen.

Foto: 'Santta-Maria-Burg-Riesen-Traube - 100 Unitif Zohrn schwer', van de schizofrene kunstenaar Adolf WŲlfli (1915)



William Heller, ook wel Lowboy genoemd, heeft tien uur de tijd om de wereld van een vlammende ondergang te redden. Dat de aarde in een zorgwekkend tempo opwarmt is algemeen bekend. Dat die opwarming niet in een rechte lijn verloopt, maar als een kwadratering weet alleen Lowboy, en ook dat het einde bijna bereikt is: nog voor de avond zal het vuur alle leven op aarde vernietigen. Gelukkig heeft Lowboy ontdekt hoe hij dat proces kan stoppen. ĎDe wereld zit in meí, vertelt hij aan een zwarte zwerfster in de ondergrondse van New York, Ďom de lucht te koelen moet ik eerst mezelf koelen.í
    De mogelijkheid daartoe is simpel: hij moet seks hebben met een vrouw. De zestienjarige Lowboy is met het slikken van zijn medicijnen gestopt en uit de inrichting ontsnapt om deze lastige missie te kunnen volbrengen. Lastig, omdat hij niet alleen binnen tien uur een vrouw bereid moet vinden hem te helpen afkoelen, maar tegelijkertijd uit handen moet zien te blijven van de mensen die hem zo snel mogelijk weer op willen sluiten.
    De Amerikaanse schrijver John Wray (1971) heeft voor zijn roman Lowboy een hoofdpersoon gekozen die sinds zijn twaalfde jaar aan paranoÔde schizofrenie lijdt, en sinds zijn veertiende in een inrichting opgesloten zit omdat hij zijn vriendinnetje op de rails van de metro geduwd zou hebben. Ze heeft het maar net overleefd. Hoewel ze blijft ontkennen dat Lowboy haar geduwd heeft, is het de psychiater, Lowboys moeder en de gerechtelijke macht duidelijk dat de jongen door zijn hallucinaties en wanen zo gewelddadig kan worden dat hij een gevaar voor de samenleving is. Als Lowboy ontsnapt uit de inrichting, leidt dat dan ook tot paniek. Zolang de jongen zijn pillen niet slikt is hij een wandelende tijdbom.
    De politierechercheur die Ė met hulp van Lowboys moeder Ė de achtervolging inzet, heeft haast de jongen op te sporen. Lowboy heeft haast om de wereld te redden. Deze dubbele jacht in de ondergrondse van New York resulteert in een meeslepende thriller. Maar werkelijk bijzonder is vooral de geloofwaardige wijze waarop Wray de gedachtewereld van een schizofrene jongen weergeeft. Door het perspectief van Lowboy af te wisselen met dat van de opsporingsrechercheur, werpt hij bovendien licht op de volstrekte ontoereikendheid van de psychiatrische zorg voor schizofrene patiŽnten.
    De ontdekking in de tweede helft van de vorige eeuw van medicijnen waarmee psychotische symptomen onderdrukt kunnen worden, heeft geleid tot een overwegend biologische benadering van stoornissen als schizofrenie en manisch-depressiviteit. Wie zijn psychiater vertelt dat hij stemmen hoort Ė een symptoom dat doorgaans in verband wordt gebracht met schizofrenie Ė kan er op rekenen dat ogenblikkelijk een recept wordt uitgeschreven. Het is ook de voornaamste behandeling die de stemmenhorende Lowboy in de inrichting krijgt: ĎMedicijnen werden tussen zijn tanden gestoken als kleingeld in een parkeermeterí.
    Als hij klaagt over warmte, stelt zijn psychiater voor de Ďtherapieí aan te passen. Dat wil zeggen: hem een extra middel voor te schrijven tegen de opvliegers die het eerste medicijn kunnen veroorzaken. Wat de psychiater in elk geval niet wil is luisteren naar wat de stemmen Lowboy te vertellen hebben, of wat Lowboy over zijn leven te vertellen heeft. Wat Lowboy zelf wil Ė geen pillen en wel een luisterend oor Ė wordt door de psychiater hooguit als een symptoom van zijn ziekte beschouwd.

De frustrerende ervaringen van Lowboy worden gedeeld door vrijwel alle patiŽnten die aan het woord komen in Gail Hornsteins Stemmen in je hoofd (oorspronkelijk verschenen als Agnesís Jacket: A Psychologistís Search for the Meanings of Madness).
    De Amerikaanse Hornstein doet als hoogleraar psychologie onderzoek naar de geschiedenis van de psychiatrie en schreef eerder een biografie over Frieda Fromm-Reichmann. Deze psychiater was een van de weinigen die in de eerste helft van de vorige eeuw ernstig gestoorde patiŽnten met psychotherapie behandelde en geÔnteresseerd was in hun verhalen. Het bracht Hornstein tot het systematisch verzamelen van gektegeschiedenissen in de ik-vorm.
    Van deze egodocumenten zijn er alleen in het Engels door de eeuwen heen al ruim zeshonderd verschenen, een bron van kennis die door de officiŽle psychiatrie grotendeels als per definitie irrationeel Ė en dus irrelevant Ė terzijde geschoven wordt. Dat is wrang, omdat veel van deze egodocumenten een protest zijn tegen de als wreed en als strafmaatregel ervaren behandelingen die hun angsten vergroot en hun lichamen verziekt hebben. Het is temeer wrang omdat de zo kordaat pillen voorschrijvende psychiaters nauwelijks geruggensteund worden door een duidelijk omschreven idee van de ziekte die ze proberen te behandelen.
   De oorzaken van schizofrenie, de mate waarin het om een afgebakende ziekte gaat, de mogelijkheid er ooit vanaf te komen: er is geen mens die er het fijne van weet. Dat de voorgeschreven medicijnen bovendien in een groot aantal gevallen geen verlichting van betekenis brengen, maakt dat een groeiende groep patiŽnten zich afkeert van de psychiatrie en naar alternatieven zoekt. Hornstein kwam een aantal jaren geleden het alternatief op het spoor dat de kern van haar boek vormt: het Stemmenhoordersnetwerk. Deze in 1989 opgerichte internationale organisatie die gerund wordt door voormalige psychiatrische patiŽnten en vooral in Engeland actief is (onder de naam Intervoice), vond zijn oorsprong in het werk van de Nederlandse psychiater Marius Romme.
  Romme was in 1987 met zijn patiŽnt Patsy te gast bij het tv-programma Sonja op zaterdag. Patsy werd gekweld door stemmen die haar onder meer aanzetten tot zelfmoord. Romme voelde zich niet bij machte haar adequaat te helpen en kwam op het idee haar in contact te brengen met twee andere stemmenhoorders. Dat hielp. Eindelijk sprak ze mensen die haar begrepen en vanuit hun eigen ervaring raad konden geven. Romme verwachtte dat een grotere groep stemmenhoorders nog betere resultaten zou hebben en deed via het programma van Sonja Barend een oproep aan stemmenhoorders om zich te melden.
    Honderden mensen belden, waarvan velen nooit iets met de psychiatrie te maken hadden gehad, omdat zij prima in staat waren met hun stemmen te leven. Hoe deden ze dat? Het uitwisselen van ervaringen en het bieden van een begripvolle omgeving zonder enige vorm van dwang werden de belangrijkste pijlers van de zelfhulpgroepen die inmiddels dankzij het Engelse Stemmenhoordersnetwerk overal ter wereld zijn ontstaan. De psychiatrieoverlevenden, zoals deze zich verenigende ex-patiŽnten zich noemen, vertellen Hornstein over de behoefte waarin de stemmenhoordersgroepen voorzien.

Zoals Rufus, die in zijn tienerjaren het spoor bijster raakt als hij boodschappen doorkrijgt via radio en tv en meent dat er gadgets in zijn borst geplaatst zijn om hem in het gareel te houden: ĎIk had behoefte aan een plek waar ik mijn gedachtewereld veilig kon onderzoeken, de betekenis van mijn ervaringen kon achterhalen en opnieuw contact maken met mensen. (..) Waar ik geen behoefte aan had was de diagnose paranoÔde schizofrenie en volgestopt worden met medicijnen waardoor ik niet meer helder kon denken.í
    Hornsteins enthousiasme over deze alternatieve benadering van psychiatrische problematiek spat van de paginaís van af. Jammer is dat ze het mooie materiaal dat ze in de loop der jaren verzamelde zonder enige nuance over de lezer uitstort. In haar ogen zijn psychiaters Ė de enkele witte raaf uitgezonderd Ė een door de farmaceutische maffia gecompromitteerde boevenbende met een receptenboekje als enige wapen, en is het stemmenhoordersnetwerk een gelouterde gemeenschap met het ei van Columbus. Dat veel mensen met levensontwrichtende wanen baat vinden bij de reguliere psychiatrie en de bijwerkingen van hun medicijnen voor lief nemen omdat de voordelen groter zijn, is een constatering die ze met tegenzin en in slechts een enkele alinea prijsgeeft.
    Dat neemt niet weg dat ze terecht stelt dat het luisteren naar patiŽnten, het serieus nemen van hun verhaal en het zoeken naar mogelijkheden om ontwrichtende stemmen het hoofd te bieden een weg is die door de reguliere psychiatrie wel heel achteloos is afgesloten. Die weg openstellen zou Ė zo leren de stemmenhoordersgroepen Ė patiŽnten kunnen helpen aan hun angstige isolement te ontsnappen. Aandacht voor de verhalen van schizofreniepatiŽnten kan bovendien een belangrijk publiek voordeel hebben. Als mensen die stemmen horen in het nieuws komen, is dat meestal vanwege onbegrijpelijke schiet- of steekpartijen. Het maakt mensen die op straat in zichzelf lopen te mompelen of hardop tekeer gaan beangstigend: je weet maar nooit waartoe ze in staat zijn.
    Verhalen kunnen een belangrijk middel zijn om het beeld van schizofrene patiŽnten als potentieel gevaarlijk bij te stellen en te vervangen door een realistischer beeld. In de afgelopen decennia heeft een dergelijke bijstelling plaatsgevonden ten aanzien van autisme dankzij de fraaie gevalsbeschrijvingen van Oliver Sacks, de op zijn verhalen gebaseerde film Rain Man en de beschrijvingen van autisten zelf. De beeldvorming veranderde zo grondig dat autisten inmiddels de gewaardeerde hoofdpersonen zijn in bestsellers als Giordanoís De eenzaamheid van de priemgetallen en Stieg Larssons Millennium-trilogie.
    Verhalen bereiken een groot publiek en beklijven. Hornstein constateert dat ook het werk van Frieda Fromm-Reichman voornamelijk bekend is omdat haar patiŽnt Joanne Greenberg er in 1964 de semi-autobiografische roman I Never Promised You A Rosegarden over schreef.
    Als verhalen van patiŽnten en romans als Lowboy het begrip voor schizofrenie kunnen vergroten en het stigma verzachten, is er al heel wat gewonnen.

John Wray: Lowboy. Uit het Engels vertaald door Guus Houtzager. De Bezige Bij; 298 pagina's; Ä 19,90. ISBN 978 9Q 2344 054 3.

Gail Hornstein: Stemmen in je hoofd - De geheime code van waanzin. Uit het Engels vertaald door Marja Kooreman. Sijthoff; 448 pagina's; Ä 24,95. ISNB 978 9021803425.

 

IRP:   Aanwijzing dat denken voor flink deel in taal gebeurd. Aanwijzing dat schizofrenie ontregeling van het netwerk is: "stemmen" is in foute volgorde door modules lopen, waardoor onverwerkte beelden uit het onbewuste in het bewuste terecht komen.

Bewuste is een leegloop cirkel van voortdurend naar de geladen verzameling beelden kijken?

 

Naar Neurologie, taal , Neurologie, beslissingen , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]