De Volkskrant, 10-01-2009, door Jorien de Lege apr.2008

96, 97, 98, 99, honderd, 101, 102...

Slapen lijkt zo vanzelfsprekend, tot het ineens niet lukt. Meestal is de oorzaak van slapeloosheid niet duidelijk, en wordt er gemakkelijk naar slaapmiddelen gegrepen. Dat kan anders, zegt slaaponderzoeker Eus van Someren
.


Je ligt in bed. Je draait je nog eens om, knijpt je ogen dicht. En net als je denkt dat je vooruitgang boekt, hoor je de brievenbus. De krant valt op de mat.
Weg hoop om nog wat slaap te pakken, de wekker gaat al bijna. Geradbraakt kruip je uit je bed en je begint aan je dag. Om ’s avonds doodmoe maar klaarwakker naar het plafond te staren. En de krantenjongen af te wachten.

Slaap is typisch zo’n onderwerp waar alleen over wordt gesproken wordt als het misgaat. Goede slapers staan er niet bij stil dat ze elke ochtend kwiek opstaan. Het leven draait om de uren dat ze wakker zijn. Slapelozen zijn bijna altijd wakker. En ze zijn voortdurend bezig met slapen. In de nacht verlangen ze ernaar, overdag overvalt het hen. Vergaderingen gaan als in een droom voorbij, afspraken worden vergeten. Moe. Zo ontzettend moe.

In Nederland lijdt ongeveer 7 procent van de bevolking in meer of mindere mate aan slapeloosheid (insomnie). Slechts een klein aantal van hen zoekt professionele hulp, de rest houdt het bij warme melk en schaapjes tellen. Professionals hebben weinig meer te bieden dan volkswijsheden en slaapmiddelen, zegt slaaponderzoeker Eus van Someren van het Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen en het VU medisch centrum in Amsterdam. ‘Voor iets dat 30 procent van ons leven in beslag neemt, weten we eigenlijk maar heel weinig van slaap en slaapproblemen.’

Problemen ontstaan als iemand gedurende een langere periode zo vaak wakker ligt, dat hij er overdag last van krijgt. ‘Iedereen ligt wel eens wakker, als je dat snel kunt inhalen is er niet zo veel aan de hand’, aldus Van Someren. ‘Maar als je echt chronisch te weinig slaapt, kun je allerlei problemen krijgen.’ Geïrriteerdheid, chronische vermoeidheid en problemen met concentratie en geheugen komen veel voor, met als uiterste vitale uitputting. Problemen op het werk, in relaties, een grote kans op depressie, als lichaam en geest niet de rust krijgen die ze nodig hebben, stort het kaartenhuis in.

Waardoor slapeloosheid veroorzaakt wordt, is (nog) onduidelijk. In grote lijnen zijn er wel wat oorzaken aan te wijzen, zoals piekeren of ‘malen’, omstandigheden als een te warme of juist te koude slaapkamer of cafeïnegebruik voor het slapen, of specifieke aandoeningen als narcolepsie. Voor slaaponderzoekers als Van Someren verheldert dit maar weinig. ‘Slapeloosheid wordt nu op één hoop gegooid, en alle behandelmethoden dus ook. Terwijl het voor de een misschien wel, maar voor de ander helemaal niet helpt om een glas warme melk te drinken.’ Artsen kunnen (verslavende) slaapmiddelen voorschrijven, maar dit neemt de oorzaak van de slapeloosheid niet weg.

Volgens Van Someren bestaan slaap en slaapproblemen uit veel meer facetten dan nu wordt aangenomen. ‘Er is lang gedacht dat tijdens het slapen de hersenen een soort schakelaar omzetten, waardoor het hele brein inslaapt. Maar het blijkt dat verschillende stukken van het brein actief kunnen zijn, en een verschillende slaapdiepte kunnen laten zien.’

Het lijkt erop dat hersenstructuren die overdag niet erg actief zijn, in de nacht ook minder diep slapen. Van Someren gaat onderzoeken of dit een rol speelt als iemand zelf denkt dat hij de hele nacht heeft wakker gelegen, terwijl zijn partner hem heeft zien slapen. Dat hoeft volgens hem niet te betekenen dat de slapeloosheid niet echt was. ‘Bij eenvoudige hersenscans kan het lijken alsof iemand slaapt, terwijl men er zelf heilig van is overtuigd wakker te zijn. Misschien zorgen minder diep slapende hersendelen voor een gevoel van wakker liggen, terwijl andere delen duidelijker slapen.’

Maar dat is allemaal nog theorie. De huidige methoden in het slaaponderzoek zijn te ruw om uit te maken welke hersendelen slapen, en welke niet. Een kwestie van elektroden. ‘In slaaponderzoek worden vaak maar twee of drie elektroden op het hoofd geplakt, wat een globaal beeld oplevert van de hersengolven tijdens de slaap. Maar het is al mogelijk om een ‘badmuts’ met tussen de 60 en 120 elektroden te gebruiken.’ In ander onderzoek is het al vrij gebruikelijk om de nieuwste technieken toe te passen, zoals bij geheugen en epilepsieonderzoek. De onderzoeksgroep van
Van Someren gaat deze methoden toepassen in de tweede fase van een uniek onderzoeksprogramma: het Nederlands Slaap Register. Het doel is om de slaappatronen in kaart te brengen van tienduizenden goede slapers, slechte slapers, korte slapers en lange slapers, slaapliefhebbers en slaaponverschilligen, kortom: van iedereen. Naast informatie over slaap worden ook persoonlijkheidsvragenlijsten afgenomen, en allerlei andere gegevens, zoals de gevoeligheid voor warmte en kou (zie het interview met Margriet Algra). Alle gegevens worden aan elkaar gekoppeld, waarna Van Someren en zijn team de verschillende soorten slapeloosheid hopen te categoriseren. Een selecte groep wordt uitgenodigd voor vervolgonderzoek in de MRI-scanner, om te zien welke hersenactiviteit bij welke soort slapeloosheid hoort. ‘Het idee is dat als we weten welke hersendelen uit de pas lopen, we betere manieren kunnen verzinnen om ze in slaap te krijgen.’

Het Nederlands Slaap Register is per september 2009 online. Deelname aan het onderzoek is vrijblijvend en anoniem. Interesse? Stuur een mail naar info@slaapregister.nl, u ontvangt dan bericht zodra het register online is.

Tussenstukken:
Robbert-Jan Beun (51) sliep sinds de ziekte van zijn eerste vrouw slecht. Hij piekerde veel in bed. Met cognitieve gedragstherapie kreeg hij zijn slaapritme terug.

‘Ik verwende mezelf eens per maand met een slaappil, en dan voelde ik me de volgende dag fit. Maar andere dagen kon ik niet inslapen, of werd ik na een paar uur al wakker, of veel te vroeg. Ik was snel geïrriteerd, kon me slecht concentreren. Ik werd 4 of 5 uur per nacht zo beu.
‘Ik ben nooit een goede slaper geweest, maar toen mijn eerste vrouw ziek werd raakte ik helemaal uit mijn ritme. Ze kreeg in de nacht vaak epileptische aanvallen, en dat was gevaarlijk. Daardoor was ik altijd op mijn hoede. Jarenlang heb ik zo geslapen, en nadat ze was overleden, sliep ik een tijd helemaal slecht. Op de bank kon ik prima in slaap vallen, maar niet in bed. Dingen waarover ik me overdag helemaal niet druk maakte, maalden door mijn hoofd.
‘De eerste arts die ik bezocht, raadde me aan om pas om 12 uur naar bed te gaan. Maar dat was niet vol te houden. Ik was zo moe, ik wilde alleen maar naar bed. Allerlei boekjes hielpen me ook niet geweldig, en toen kwam ik bij Teleac terecht. Via cognitieve gedragstherapie werd ik gedwongen om mijn patroon te veranderen en pas naar bed te gaan als ik kon slapen. Ik ben een piekerschrift begonnen, waarin ik elke dag mijn gedachten op een rij zette. En dat werkte eigenlijk heel goed, ik was alles al kwijt voor ik ging slapen. Ontspanningsoefeningen, een slaapdagboek en het aanpakken van mijn negatieve houding ten opzicht van slaap deden de rest.
‘Mijn slaapproblemen aanpakken was voor mij ook een kans om beter te leren leven. Ik leef nu regelmatiger. Daar moet je soms ook leuke dingen voor opgeven. Ik zat bijvoorbeeld op een koor, en dan zat ik zo vol van de muziek dat ik de hele nacht niet kon slapen. Daarmee ben ik dus gestopt. Ik slaap tegenwoordig zo goed dat ik de meeste oefeningen niet meer nodig heb. Maar als ik een slechte periode heb, dan weet ik waarop kan terugvallen. En het helpt altijd.’


Margriet Algra (75), sliep slecht omdat haar slaapomgeving te koud was. Haar lichaam registreerde die kou echter niet.

‘Ik heb nooit zo naar mijn bed verlangd, zoals anderen dat wel hebben. Ik had geen slaapproblemen, maar ik had ook niet heel veel slaap nodig. Eigenlijk vond ik het altijd jammer dat de dag over was zodra je naar bed ging. Misschien houd ik er gewoon wel niet zo van.
‘Ik ben altijd een warme slaper geweest, in de zin dat ik maar weinig extra warmte nodig heb. Ik droeg alleen een dun nachthemd en een dunne deken.
‘Tot ik plotseling niet meer goed in slaap kon komen. Ik stond vaak tussendoor op, haalde nog maar 5 uur per nacht. Dat werd echt te weinig. Na anderhalf jaar slecht slapen overwoog ik om slaaptabletten te nemen.
‘Ik weet het nog goed. Het was koud. Het was in de winter of in de herfst. Ik besloot maar uit bed te gaan. Ik draaide me om, en voelde ineens dat mijn bed helemaal koud was. Ik had dat helemaal niet door gehad. Mijn zus zei grappend dat mijn thermostaat kapot was, en dat zette me aan het denken. Ik had ergens gelezen dat, als je het een graad warmer had, je beter sliep. Toen ben ik meer dekens gaan gebruiken en een dikkere pyjama gaan dragen. Sindsdien slaap ik weer prima.
‘Ik heb er nooit een arts voor bezocht. Ik voel best het verschil tussen warm en koud, maar mijn huid registreert kou kennelijk wat moeilijk. Mijn kinderen roepen ook vaak dat het koud is in huis, terwijl ik in de ochtend wakker word en denk ‘pfff, wat is het warm onder dat dekbed’. Mijn slaapkamer houd ik ook lekker koud, in een te warme kamer slaapt het vervelend.’


Tips voor een optimale nachtrust

* Zorg voor een comfortabele slaapkamer, niet te warm of te koud
* Houd de kamer donker, desnoods met een slaapmasker
* Draag oordopjes als geluiden je hinderen
* Investeer in een goed matras
* Weer tv, pc en telefoon uit de slaapkamer
* Draai de wekker van je af, van uren en minuten tellen blijf je wakker
* Ga alleen naar bed als je slaperig bent, en lig niet langer dan een half uur wakker in bed, maar sta op als je niet kunt slapen.
* Sta altijd rond dezelfde tijd op, dan word je ook rond dezelfde tijd slaperig.
* Eet niet te veel voor het slapen gaan
* Drink niet meer dan 2 glazen alcohol, anders verstoort het je slaap
* Niet roken voor het slapengaan, dat houdt je wakker
* Gebruik niet te veel slaapmiddelen, ze verliezen hun werking en het wordt steeds
moeilijker om zonder te kunnen slapen
* Raak niet in paniek als je de acht uur niet haalt, met 4 of 5 uur slaap kun je ook een dag functioneren.


Terug naar Psychologische krachten, cirkels  , Psychologische krachten  , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of naar site home .
 

[an error occurred while processing this directive]