Leids universiteitsblad Mare, 19-03-2009, column door Willem van der Does,
klinisch psycholoog en bijzonder hoogleraar experimentele psychopathologie
22 mrt.2009

Il Pentito

In deze turbulente tijden verwacht je niet dat een kwaliteitskrant verlegen zit om kopij, maar kennelijk waren er toch wat open plekken. NRC Handelsblad plaatste op maandag jongstleden een advertentie van de bestuursvoorzitter van Van Lanschot Bankiers – gratis, op de opiniepagina. Op dinsdag werd deze advertentie in dezelfde krant zelfs de opening op de voorpagina. ‘Deckers doorbreekt omertà van bankiers’ luidde de kop.
    De NRC heeft kennelijk niet goed geweten wat ze aanmoesten met deze eerste ‘spijtbetuiging’ van een Nederlandse bankier. Enerzijds was men zo verguld met de primeur dat deze oefening in zelfrechtvaardiging van lovend commentaar werd voorzien, anderzijds wordt het bankwezen met de term omertà neergezet als een mafiose organisatie. Laten we maar hopen dat het overdrachtelijk bedoeld is, want we weten hoe de mafia omgaat met spijtoptanten. Maar misschien hebben ze wel gelijk: in 1982 werd al eens een bankier - Roberto Calvi, bankier van het Vaticaan - preventief geruimd door de mafia. Mafiose teksten moet je echter nooit letterlijk nemen, dus ook deze spijtbetuiging niet: Deckers lijkt de lokale capo te zijn die naar voren is geschoven om de leden van de cupola uit de wind te houden.
    De verontschuldiging van Deckers is een mooie illustratie van de werking van een psychologische natuurwet: cognitieve dissonantie. Hoewel hij 22 jaar bij ABN Amro heeft gewerkt, ziet Deckers, nu hij baas is bij Van Lanschot eigenlijk helemaal geen reden voor excuses. Maar vooruit, hij had eerder moeten waarschuwen voor het gedrag van sommige collega’s. Ondertussen wordt het eigen straatje nog even schoongeveegd: Van Lanschot heeft zich altijd keurig gedragen, er zijn bijvoorbeeld geen extreem hoge bonussen betaald. Cognitieve dissonantie betekent dat we ervanuit moeten gaan dat Deckers werkelijk gelooft wat hij schrijft, en dat hij dus vindt dat het cashen van € 714.000 aan opties door een van zijn bestuurders in 2008 niet valt onder de noemer ‘extreem hoge bonus’. In 2007 ontving hij zelf € 716.000 aan bonussen en opties, bij een vast salaris van € 634.000. Tja, zo wil iedereen zich wel keurig gedragen.
    Cognitieve dissonantie is het ongemakkelijke gevoel dat ontstaat als iemand er twee strijdige cognities (gedachten, meningen, attitudes) opnahoudt. Bijvoorbeeld, toen duidelijk was geworden dat er geen massavernietigingswapens waren in Irak, ontstond er cognitieve dissonantie bij Republikeinen: de gedachte ‘we zijn voorgelogen’ was strijdig met de overtuiging ‘mijn partij deugt’. Dit werd door meer dan de helft van hen opgelost door te geloven dat er toch wapens waren gevonden. Als er feiten of meningen moeten worden aangepast, dan maar de feiten. Met neuroimaging onderzoek is aangetoond dat hersengebieden gewoon plat kunnen gaan bij de confrontatie met onwelgevallige informatie. Cognitieve dissonantie verklaart waarom studenten die het hardst ontgroend worden de sterkste band met hun vereniging krijgen: als je er veel voor over hebt, moet het wel waardevol zijn.
    Cognitieve dissonantie betekent ook dat het voor de meesten van ons erg moeilijk is om oprecht excuses te maken als ons doen en laten tot narigheid heeft geleid. Hoe groter de catastrofe waaraan we hebben bijgedragen, hoe moeilijker het is. De cognitie ‘Ik heb een ramp veroorzaakt’ strookt namelijk niet met het zelfbeeld ‘Ik ben slim, hardwerkend en een jaarsalaris van anderhalf miljoen waard’. Een van de twee cognities moet dus aangepast worden, en hoe groter de ramp, hoe groter de kans dat de eerste cognitie het haasje is.
    Turbulente tijden dus. Maar in tijden van tegenslag moet je je zegeningen tellen. De Universiteit Leiden, die geen faculteit economie bezit, zou moeten kunnen profiteren van het feit dat economie als wetenschap voorlopig is afgeserveerd. Wie durft er nog NWO-subsidies toe te kennen aan economisch onderzoek? Dat geld kan dus naar andere wetenschapsgebieden – naar psychologie bijvoorbeeld, waarvan de economie een deelgebied is gebleken. Om dat laatste kracht bij te zetten, hierbij mijn voorspelling voor de duur van de crisis: het regent nog bonussen, en de cognitieve dissonantie wordt opgelost via zelfrechtvaardiging – we zijn nog lang niet van die recessie af.


Naar Psychologische krachten , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]