De Volkskrant, 20-12-2008, door Frans Verstraten 26 dec.2008

Onze automatische piloot

Tussentitel: De ‘hype’ van 2008: het brein denkt voor ons

Het jaar zit er bijna op, en dus kunnen de balansen worden opgemaakt. De media blikken vast terug op de financiële crisis, het recht op een rookvrije werkplek en (natuurlijk) het rookverbod in de horeca.
    Voor de bespreking van de wetenschappelijke hoogstandjes wordt gelukkig steeds meer plek ingeruimd, al wordt de human interest vooral gevoerd door sensatie en minder door vooruitgang. Zo gaat er vast weer veel aandacht uit naar de hype rond de ‘onbewuste’ processen in ons brein. Gedragswetenschappers, trainers en adviseurs roepen steeds meer dat onze hersenen het denkwerk voor ons doen en wij eigenlijk gewoon achterover kunnen leunen. Ons buikgevoel zou dan de beste raadgever zijn.
   Nu weten breinwetenschappers al lang dat veel van de informatieverwerking in ons brein zich buiten het bereik van onze aandacht en bewustzijn afspeelt. Al werd dat pas duidelijk door de bizarre consequenties van een ongeluk.
    ‘DF’, een jonge vrouw, meldde zich enige decennia geleden bij onderzoekers van de Universiteit van St. Andrews in Schotland, met een visueel probleem. Door een koolmonoxidevergiftiging functioneerde een deel van haar hersenen niet meer en waren uitspraken over hoe voorwerpen eruitzien onmogelijk geworden.
    Tijdens een diner met wetenschappers werd haar gevraagd naar kenmerken van een wijnglas: lag het glas plat op de tafel of stond het rechtop? DF kon dit soort vragen niet beantwoorden. Maar wat schetste de verbazing, DF hielp vervolgens wel mee met het afruimen van de tafel, waarbij zij de glazen gewoon oppakte en naar de keuken bracht. Ze leek nagenoeg blind als je haar vroeg om een object te beschrijven, maar kon vervolgens wel een actie op dat voorwerp uitvoeren.
    De verklaring voor dit verschijnsel zijn twee kanalen (paden) in ons brein die ons van informatie voorzien. Een bewust kanaal dat ons informeert over ‘wat’ iets is. Bij DF is een deel van dit kanaal kapot en daardoor kan zij geen uitspraken doen over objecten. Het andere kanaal geeft ons vooral informatie over de ruimtelijke zaken als waar objecten zich bevinden en hoe onze positie in de ruimte is. Dit pad heeft alles met ruimtelijke acties te maken en wordt ook wel het ‘waar’ kanaal genoemd. Dit kanaal is bij DF gewoon functioneel, dus afruimen van een tafel, wat een actie in de ruimte is, vormt geen probleem.
    Dit ‘waar’ kanaal is te beschouwen als onze automatische piloot. Het is een belangrijk systeem omdat we daarmee zonder bewuste controle onze positie in de ruimte monitoren. Het verklaart ook een alledaags verschijnsel: iedereen die wel eens wat langer op een snelweg rijdt, heeft zich ooit ongetwijfeld afgevraagd: ‘Goh, ben ik al weer hier?’. Tijdens delen van de rit waren je bewuste gedachten elders, maar toch heb je foutloos gereden.
    Het geeft ook aanleiding tot misverstanden. Een knorrige vrachtwagenchauffeur, al een tijdje boos over het rookverbod in de horeca, vertelde dat zijn werkgebied, vrachtwagencabines, nooit rookvrij zouden kunnen worden. Hij had sterk de indruk dat hij – soms meerdere keren per dag – even achter het stuur in slaap viel. Hij bleef wakker op koffie en vooral sigaretten. Als een chauffeur meerdere keren per dag in slaap zou vallen, zouden er veel meer ongelukken gebeuren. Het is wellicht veel meer een kwestie van verslapte of verdwenen aandacht. Zolang en chauffeur de ogen openhoudt, krijgt het onbewuste kanaal (meestal) genoeg informatie om je acties als chauffeur goed uit te voeren. En inderdaad, vooral onbewust.
    En dus is er goed nieuws voor onze chauffeur. Nu hij in de kroeg niet meer mag roken, kan hij ook het roken in zijn truck afzweren: het enige waarvoor hij moet zorgen is dat zijn ogen openblijven zodat het onbewuste pad genoeg informatie krijgt om zijn positie – en daarmee die van de vrachtauto – in de ruimte te bepalen.

Frans Verstraten is hoogleraar psychologische functieleer aan de Universiteit Utrecht


Naar Psychologische krachten, compatimentalisatie  , Psychologische krachten  , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]