De Volkskrant, 27-10-2011, door Loes Reijmer 27 okt.2011

Interview | Documentairemaakster Ditteke Mensink

Tbs'er Tony lijkt normaal

Niet alle tbs'ers zijn wild om zich heen slaande verkrachters, toont Gouden Kalf-winnares Mensink.

Tussentitel: Zijn gedragsonderzoekers vertelden dat Tony de film inmiddels heeft gezien. Hij vond het erg heftig, maar heeft geen spijt’

'Ik ben Antonie, 43 jaar, timmerman van beroep. Ik heb een gezin met een kind', antwoordt Tony H. als de psychiater hem vraagt zich in een paar zinnen voor te stellen - zoals kandidaten in televisiequizzen dat doen. Maar al in de eerste minuten van Tony - een observatie in het Pieter Baan Centrum blijkt hij niet de conventionele huisvader te zijn die zijn antwoord doet vermoeden. 'Weet je waarom je hier bent?' vraagt een begeleider nadat Tony het busje van de Dienst Justitiële Inrichtingen is uitgestapt en wordt onderworpen aan een lichamelijk onderzoek. 'Ze zeggen dat ik bij een overval betrokken ben. Ik zal er zijn geweest, maar mijn geest was er niet. Eerlijk: ik ga niet naar buiten met de intentie een overval te plegen met mijn zoon.'

Met deze bekentenis begint de nieuwste documentaire van Ditteke Mensink, vanavond uitgezonden door omroep Human. De filmmaakster, die vorig jaar een Gouden Kalf won voor haar documentaire Farewell, volgt Tony en zijn onderzoekers tijdens een zeven weken durende observatie. In die periode bepalen de gedragsonderzoekers of ze tbs adviseren voor de veelpleger, op dat moment verdacht van een winkeloverval met zijn minderjarige zoon. 'Tony maakt aanvankelijk een heel normale indruk', zegt Mensink. 'Toch is er veel met hem aan de hand. Dat is zo interessant aan de film. Mensen denken dat in het Pieter Baan Centrum alleen hele gevaarlijke, wild om zich heen slaande verkrachters worden geobserveerd. Die zijn er ook, maar niet iedere verdachte is zo.'

De samenleving oordeelt hard over tbs, stelt Mensink. 'Veel Nederlanders vinden het nutteloos om veel geld en aandacht te besteden aan criminelen die zware delicten hebben gepleegd. Toch is de kans op recidive veel kleiner na behandeling.' Het felle maatschappelijke debat motiveerde haar een documentaire te maken over de totstandkoming van een tbs-advies. Dat bleek niet makkelijk: zowel de meeste gedragsonderzoekers als het ministerie van Veiligheid en Justitie hadden hun reserves. Ook duurde het jaren voordat een verdachte werd gevonden die mee wilde werken.

Hoe vind je iemand zoals Tony?

'We hebben alle advocaten van verdachten op de wachtlijst van het Pieter Baan Centrum benaderd. We vermoedden al dat maar weinig mensen mee zouden willen werken, dus formuleerden we geen eisen: iedereen kwam in aanmerking, mits we het hele onderzoek mochten volgen. Hoewel zijn advocaat het hem afraadde, reageerde Tony positief. Hij dacht: als de camera's meedraaien, doen die onderzoekers misschien ook wat meer hun best.

'Ik was achteraf blij dat we geen zware zedendelinquent volgden. Dat leidt toch tot sensatie: het gaat dan al snel om het misdrijf en de stoornis van zo'n patiënt. Wij wilden ons vooral richten op de werkwijze van het Pieter Baan Centrum. Doordat Tony alleen overvaller is, kon dat ook.'

Je dacht nooit: wat doe ik hem aan?

'Natuurlijk. Je vraagt iemand toch zijn hele leven op tafel te leggen. Daarom heb ik van te voren ook goed met hem gepraat. Ik zei: als je wilt dat we sommige dingen niet filmen, dan is dat aan jou. Maar ik zal je wel proberen te overtuigen. Daarnaast ben ik duidelijk: als het eenmaal is gefilmd, is het van mij. Toch vond hij de camera nooit een probleem. Hij wilde altijd een boek schrijven over wat hij allemaal had meegemaakt in zijn leven. Zo kon hij zijn levensverhaal toch een beetje kwijt.

'Zijn gedragsonderzoekers vertelden me dat Tony de film inmiddels heeft gezien. Hij vond het erg heftig, maar heeft geen spijt.'

Waarom waren de gedrags-onderzoekers terughoudend?

'Ze zijn gewend alleen te werken, zonder camera. Nu waren sommigen toch bang een uitglijer te maken. Anderen wilden niet met zware criminelen worden vereeuwigd. Uiteindelijk stemden een paar medewerkers van het Pieter Baan Centrum in. Op basis daarvan is een team begeleiders van Tony geformeerd.

'Het ministerie van Veiligheid en Justitie vreesde dat de slachtoffers niet voldoende beschermd zouden worden. Daarom zijn Tony's - nogal sprekende - ogen wazig gemaakt. Ook sprak ik met het ministerie af dat details over het delict, zoals tijd en plaats, niet in de film kwamen. Er is nog wel discussie geweest: Tony vertelt in een scène dat hij het erg vond dat een vrouw in een winkel zo bang was dat ze urineerde. Het ministerie wilde dat detail eruit hebben, maar ik vond het veelzeggend.'

Voelde jij je nooit onveilig?

'Ja, er zitten in die groepsruimtes toch hele zware criminelen - hoewel ik niet mocht weten wat ze hebben gedaan. Je weet dat er hele manipulatieve types tussen zitten, dus we hielden er rekening mee dat Tony ook zo is. Daarom spraken we, mijn geluidsman, cameraman en ik, af dat één van ons nooit alleen met hem mocht zijn, omdat je dan het meest kwetsbaar bent.'

Tony maakt veel schoon in de film.

'Opvallend, hè? Destijds zag ik in A prophet, een Franse gevangenisfilm, ook al dat de hoofdpersoon zijn cel steeds schoonmaakt. Toen dacht ik nog: wat goed bedacht, zo'n vrouwelijke kant van een zware crimineel. Maar het eerste wat Tony deed, was zijn cel schoonmaken. Wel logisch, denk ik: als je een beetje proper bent, is poetsen misschien een manier om je zo'n cel eigen te maken.'

Tony - een observatie in het Pieter Baan Centrum wordt vanavond uitgezonden op Nederland 2, 22.55u. De lange versie draait zondag om 10.30u in het Ketelhuis in Amsterdam.



Naar Psychologische krachten, compatimentalisatie  , Psychologische krachten  , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]