De Volkskrant, 16-04-2011, door Mark Mieras 19 feb.2011

Biertje wegduwen, niet pakken

Een training die alcoholisten van hun verslaving moet afhelpen met behulp van foto's op een laptop: de Amsterdamse hoogleraar Reinout Wiers boekt er opmerkelijke resultaten mee. Mark Mieras deed de test en doet verslag van zijn bevindingen.

Tussentitel: Zie een alcoholist bier, dan kleeft zijn aandacht eraan vast

De bestaande therapie voor alcoholverslaafden is vaak dweilen met de kraan open. Onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam ontwikkelen een training waarbij onbewuste breinprocessen worden aangepakt.

Voor een effectieve behandeling tegen alcoholverslaving zou je iets grimmigers verwachten. Hoogleraar Reinout Wiers van de Universiteit van Amsterdam heeft een laptop met een joystick voor me neergezet. Op het scherm verschijnen foto's van alcoholische en non-alcoholische drank.

Met de beweging van mijn hand kan ik ze wegschuiven of naar mezelf toe halen. Met de fles roosvisee, het kopje kruidenthee en het glas cola mag ik dat laatste doen.

Maar verschijnt er een glas witte wijn, een fles bier of een borrel dan is de opdracht mijn hand van mij af te bewegen en zie ik op het scherm de foto in de verte verdwijnen. Vaarwel alcohol! Maar het gaat hier niet om symboliek; niet om wat ik denk, maar om wat ik doe. In de cadans van de monotone oefening verandert er geleidelijk iets in mijn hersenen, zo blijkt uit de metingen. Het reactiepatroon verschuift.

Zes tot acht sessies van een kwartier aan de joystick is genoeg om de automatismen te veranderen die alcoholverslaafden naar de fles doen grijpen. Het klinkt bedrieglijk simpel. NaÔef zelfs. Kan de behandeling van alcoholverslaving zo 'light' zijn?

Wiers lacht: 'Bijna iedereen associeert verslaving met heftige therapie, met vechten. Maar als je goed kijkt hoe verslaafden terugvallen dan is dat ook heel 'light', het gebeurt gedachteloos. Ineens staat de alcoholist weer met een bierfles in zijn hand.'

60 procent van de verslaafden valt na ontwenning en behandeling in een kliniek terug. Ondanks al die uren praten, gebeurt dat soms al op weg naar huis. Net of er in hun hoofd iemand anders aan het stuur zit, en zo is het eigenlijk ook, meent Wiers. Althans bij een deel van de alcoholverslaafde is dat het geval. Bij de helft tot tweederde, taxeert hij.

Onbewuste processen
Als het om bier, wijn, whisky en wodka gaat, wordt hun gedrag vooral door onbewuste processen bepaald: door 'impliciete cognitie'. Die onbewuste processen leiden een alcoholist vanzelf naar de alcohol toe, schreef Wiers een aantal jaar geleden al in zijn boek Slaaf van het onbewuste. Zijn aandacht, zijn geheugen en zelfs zijn reflexmatige bewegingen sturen allemaal diezelfde kant op als een auto met stuurafwijking. De afwijking is meetbaar in de experimenten die Wiers met alcoholisten doet.

Zodra een alcoholist een flesje bier ziet, blijft de aandacht eraan kleven, hij reageert ineens een stuk trager als je hem vraagt op een knop te duwen. Een flesje cola heeft dat effect niet. Alcoholisten associŽren alcoholhoudende drank ook sterk met een beweging naar zich toe.

Met vastgrijpen en opdrinken. Hun hersenen raken in verwarring als ze bij een bruisende glas bier een afhoudend gebaar moeten maken. Hun hand reageert trager dan normaal. Het gaat om tienden van een seconde, maar de verschillen zijn veelzeggend. Het betekent dat de hersenen het ingewikkeld vinden.

Gedragspsychologen vermoeden dat ons doen en laten grotendeels gestuurd wordt door onbewuste processen. De bewuste hersenen kunnen wel bijsturen. Maar het ene brein is daar beter in dan het andere. Alcoholverslaafden met een goed werkgeheugen slagen daarin vaak goed. Om van de alcohol af te blijven is voor hen een goede motivatie voldoende.

Maar wie een slecht werkgeheugen heeft, is de pineut. 'Voor hem of haar is het dweilen met de kraan open', zegt Wiers over de gangbare behandeling, die vooral gericht is op het bevorderen van motivatie. Dat is voor deze groep niet voldoende. De nieuwe training biedt uitkomst.

Ruim tweehonderd alcoholverslaafden deden in 2009 de training in een kliniek in het Duitse Lindow, nabij Berlijn. Een jaar later deden zij het nog steeds opvallend goed. Komende maand publiceerde Wiers en zijn team de resultaten: in plaats van de gebruikelijke 60 procent was maar 46 procent teruggevallen. Wiers is zelf verbaasd.

'Ik had wel verwacht dat het effect van de training zich over een paar weken kon uitstrekken maar dat het zonder herhaling een jaar later nog effect sorteerde, is een verrassing. Een van de deelnemers vertelde ons hoe hij maanden na de ontwenningskuur zich voor het eerst weer op een feestje waagde.

In de keuken ging hij op zoek naar een glas en een fles frisdrank. Toen hij de koelkast opentrok bleek die volgeladen te zijn met bier. In een reflex gooide hij de deur dicht. Zo'n reactie kan het verschil uitmaken tussen terugvallen of niet.'

Wat wetenschappelijk indruk maakt aan Wiers' resultaten is dat na een aantal trainingssessies het effect onafhankelijk is van de gebruikte foto's. Ook bij een heel andere foto met alcohol zie je een ontwijkende reactie.

Nog opmerkelijker: het effect zie je niet alleen tijdens de oefening met de joystick maar ook in andere testsituaties. Wiers meet bijvoorbeeld hoe gemakkelijk de deelnemers de plaatjes van bierflesjes en glazen wijn met woorden als 'pakken' en 'wegduwen' associŽren.

Terwijl daarbij heel andere hersencentra betrokken zijn, zie je toch dezelfde verschuiving optreden: associŽren alcoholisten alcoholische drank aanvankelijk veel makkelijker met het woord 'pakken', na afloop van de training is de associatie met 'wegduwen' juist gemakkelijker.

De training heeft zelfs een effect op de manier waarop mensen aan een glas nippen. Van een groep studenten in de categorie 'zware sociale drinkers' kreeg de helft een standaard trainingssessie (alcohol wegduwen). Bij de controlegroep werd de training omgekeerd: alcohol moesten ze naar zichzelf toehalen en frisdrank van zich wegduwen. Na afloop werd hun gevraagd een smaaktest uit te voeren. Hoe beoordeelden ze de smaak van verschillende alcoholische en non-alcoholische dranken? Wat de deelnemers niet wisten, was dat de glazen waren afgepast zodat de onderzoekers achteraf precies konden zien hoeveel er gedronken was. De groep die getraind was om de meeste alcoholplaatjes weg te duwen dronk 65 procent minder alcohol dan de rest.

Combinatie
De komende maanden begint Wiers experimenten in verschillende Nederlandse klinieken, waarbij opnieuw een paar honderd alcoholverslaafden betrokken zullen zijn. Hij wil uitzoeken welke combinatie van nieuwe therapieŽn het beste werkt.

Behalve de training om alcohol van je af te bewegen zal ook een training worden uitgevoerd om de ogen bij de alcohol vandaan te bewegen en om de controle over impulsen te vergroten.

Naast die nieuwe aanpak zullen bestaande therapieŽn niet overbodig worden zoals het Britse Tijsdschrift The Economist naar aanleiding van Wiers' recentste onderzoeksresultaten al schreef.

Wiers: 'Motivatie blijft belangrijk bij de behandeling van alcoholverslaving. Ook voor het effect van onze training trouwens. Het werkt waarschijnlijk zo verrassend goed omdat we intensief trainen. Dat vraagt aandacht en discipline. Vooral om de training helemaal af te maken. Eťn keer oefenen is niet voldoende.' Wiers werkt aan een internet-versie van zijn training, voor thuis.

'Maar ik vrees dat veel mensen daar niet de discipline hebben om de training af te maken, met voldoende sessies. Daarom wordt deze training gecombineerd met motiverend programma op de website minderdrinken.nl van het Trimbos instituut, waarvan bewezen is dat het de motivatie verhoogt.'
 

Naar Psychologische praktijktips , Psychologische krachten  , Psychologie
lijst
, Psychologie overzicht , 
Algemeen overzicht  , of site home .