De Volkskrant, 24-11-2007, door Mirjam Schottelndreier 30 nov.2007

Kastanje enige echte in Anne-cultus

Waarom liepen de emoties zo hoog op rond de bijna-kap van een kastanjeboom? Zijn wij mensen innerlijk verbonden met bomen of was het puur historische lading?


‘Als je daar in de tuin staat, bij die boom, dan voel je bijna de persoonlijke relatie die Anne Frank in haar onderduikperiode had met haar kastanjeboom.’ Jörn Copijn (66), boomdeskundige uit een geslacht van boomkwekers uit Groenekan, weet hoe belangrijk bomen voor mensen zijn. ‘Kinderen die een boom planten, en daar ben ik vaak bij geweest, weten dat op hun 80ste nog, dat blijft ze hun hele leven bij.’
    De boomchirurg die in zijn 45-jarige carričre 2000 jaar oude, aangetaste lindes heeft behandeld, vindt het dus niet vreemd dat mensen emotioneel reageren op de ‘euthanasie op een levende patiënt’, zoals hij de Amsterdamse paardenkastanje ziet, en die volgens hem nog zeker 25 jaar meekan. ‘Wij mensen voelen ons zielsverwant met een levend organisme als een boom. Daar is niets zweverigs aan, dat is een diepe emotionele realiteit van ons plantenetende mensen.’ Boomkweker en -onderzoeker Wout Kromhout uit Ede, die op de Anne Frankboom met mededeskundigen een ‘schouw’ deed, beseft dat de liefde voor bomen in zijn beroepsgroep niet door iedereen wordt gedeeld. Hij ziet grofweg drie categorieën: ‘Je hebt mensen die niet eens zien dat er natuur is, dat maakt hun niet uit, je hebt mensen die het lekker vinden om in het weekend in het bos wat frisse lucht op te snuiven en een stukje groen wel decoratief vinden, en dan heb je de groep die in het bos rondloopt en echt rondkijkt en verschillende bomen, planten en soorten onderscheidt.’
    Dat verschil in menstype verklaart ook de uiteenlopende reacties, van koel en nuchter tot zwaar geëmotioneerd, op het al dan niet weghalen van de boom. Bij de boom van Anne Frank speelt volgens Kromhout overigens vooral de historische lading een rol. Al heeft het feit dat het om een boom gaat toch een speciale betekenis, zo ving hij onder omstanders op. ‘Ik heb mensen horen zeggen: dit is nog het enige echte en onveranderde in die hele opgeklopte Anne Frankcultus.’ Op de internetsite Treehugs.nl, Home of the boomknuffelaar, wordt dit sentiment van harte gedeeld en de houding van de rationele toeschouwers betreurd: ‘De wereld kijkt mee naar hoe nuchter Nederland weer eens is. Netheid en orde boven alles, in de naam van de veiligheid. Kappen en betonstorten is onze specialiteit. Ik ben er niet trots op’, schreef een mevrouw toen de kastanjeboom nog op het punt stond te worden gekapt. Al heeft de rechter de boom afgelopen dinsdag gered van de bijl, dat is niet voor lang.
    De Anne Frank Stichting beraadt zich op het pareren van deze rechterlijke uitspraak: de boom moet om. Wat dat betreft heeft boomdeskundige Copijn een ‘deuk’ opgelopen aan de ‘ijs-koude reactie’ van de Anne Frank Stichting op zijn – al vorig jaar begonnen – pogingen tot het redden van de kastanjeboom. ‘Het leek of ik op de Noordpool rondliep, ze hebben me regelrecht tegengewerkt.’ Cultuurhistoricus Thomas von der Dunk vermoedt achter die houding commerciële motieven, zoals zo veel mogelijk bezoekers kunnen ontvangen zonder dat die enig risico lopen. ‘Maar ik vind dat de boom als monument, als icoon, moet blijven en aan die historische motieven zijn commerciële belangen ondergeschikt. Zelfs als de boom dood zou zijn, kan hij als gestutte mummie blijven staan.’
    Dat dat niet zo’n fraai gezicht zou zijn, zoals de Anne Frank Stichting betoogt en ook buurtbewoonster en actrice Linda van Dijck woensdagavond bij Pauw & Witteman te berde bracht, vindt hij geen argument. ‘Mooi of lelijk doet bij zo’n historisch document niet ter zake.’ Ter vergelijking wijst Von der Dunk erop dat men in Baskenland zich niet te chic voelt om een stukje verbrande eik, een restant van de door Franco platgebombardeerde Spaanse plaats Gučrnica, als monument te behouden.
    Agneta Fischer is hoogleraar sociale psychologie aan de Universiteit van Amsterdam en is gespecialiseerd in emotietheorieën. Ze heeft zich niet zo erg verbaasd over de oplopende emoties rond de boom. ‘Dat leek me nogal logisch, die boom is tenslotte het laatste stukje van de werkelijkheid die Anne Frank destijds heeft kunnen waarnemen.’ Maar of het feit dat het een boom is, cruciaal was, betwijfelt ze. ‘Tegelijk denk ik: het had ook iets anders kunnen zijn, het verwijderen van een standbeeld had dezelfde commotie teweeg kunnen brengen.’
    Kromhout vindt dat over een zieke boom met zo’n zware historische lading niet licht geoordeeld mag worden. ‘Het is gewoon zo dat deze boom, als je wil, in een half uur op de grond kan liggen. Maar zo’n besluit kun je nooit meer terugdraaien, een boom met zo veel betekenis krijg je nooit meer terug.’ Niet alleen Anne Frank rook in haar onderduikjaren een vleugje vrijheid en proefde de levenskracht bij het zien van ‘haar’ boom. De boom als symbool voor het menselijk leven en streven, is in tal van culturen terug te vinden. Lees Genesis, over de Hof van Eden: ‘Ook deed de Here God allerlei geboomte uit de aardbodem opschieten, begeerlijk om te zien en goed om van te eten, en de boom des levens in het midden van de hof, benevens de boom der kennis van goed en kwaad.’
    Die laatste boom werd meestal afgebeeld als verdorde boom. De Joden meenden overigens dat het om een wingerd ging, de Griekse Kerk zag er een vijgenboom in, terwijl in de Middeleeuwen de boom transformeerde in een appelboom. De banyanboom (wilde vijgenboom) groeit volgens Bhagavad Gîta, het heilige boek van de hindoes, met de wortels omhoog en met de takken naar beneden. De boom is het symbool van het hindoeďsme: hij schiet uit naar vele richtingen, geeft schaduw en stamt af van een sterke stam. In de Koran wordt de vijgenboom beschreven als een gave van Allah, vruchtdragend en schaduwrijk. Hoe diep de verbondenheid tussen bomen en cultuur is, blijkt uit, zo vertelt Copijn, de Keltische gewoonte in het dorpscentrum een linde te planten, als eerbetoon aan Freia, de godin die voor liefde en huiselijkheid stond.
    Onder de boom werd later ook rechtgesproken. Weer later werd onder zogeheten ‘danslindes’ getrouwd. Dat in Noord-Europa de boeren drie lindes voor hun boerderij plantten, liet zien dat een oude Keltische gewoonte best viel te combineren met de nieuwe christelijke tijd die de oude bomencultus eigenlijk wilde afschaffen: drie lindes werden het katholieke symbool van de heilige Drie-eenheid. Bomen zijn natuur, maar vooral symbolen en emotie.
    In Zeeland sieren op protestantse begraafplaatsen twee treur-essen de ingang, weet Kromhout, en hij maakte als boomdeskundige mee dat zijn boomchirurgische dienst een zieke iep wilde weghalen, maar dat een Amsterdamse grachtbewoonster eerst een voodoo-ritueel wilde uitvoeren om de in de boom huizende geesten te kalmeren. ‘Voor dat soort wensen hebben wij alle begrip, dan wachten we gewoon een half uurtje.’ Dat bomen vooral de mens rust en troost bieden, is niet iets wat mensen alleen individueel voelen. Meetbaar is het effect van wat in vakjargon healing environments (Alterra-rapport, 2006) heet, ook. Kromhout: ‘Uit onderzoek is gebleken dat patiënten die in een ziekenhuis uitkeken op een tuin of op bomen twee tot drie dagen eerder naar huis konden dan de patiënten die vanuit hun bed op een blinde muur of op huizen uitkeken.’


Naar Psychologische krachten, natuur  , Psychologische krachten  , Psychologie
lijst
, Psychologie overzicht , of site home .

 

[an error occurred while processing this directive]