De Volkskrant, 18-07-2009, door Ben van Raaij 19 jul.2009

Graven naar apenhamers

Waarom maken mensen werktuigen, en dieren nauwelijks? Een nieuw terrein voor archeologen.

Tussentitel: Archeologie moet zich meer gaan richten op werktuigen van primaten

Fotobijschrift: Wilde chimpansees in Bossou, Guinee, kraken palmnoten met stenen.
                      Moeder maakt de noten open. Haar 8-jarige zoontje kijkt toe.

Archeologie zal nooit meer zijn wat zij was.Vanouds draait het vak om het bestuderen van materiŽle overblijfselen van oude menselijke culturen. Maar dat kunnen ook dierlijke culturen zijn, met name die van primaten, aldus een artikel in het tijdschrift Nature van deze week.
    'Het is simpel: archeologie gaat over materiŽle resten van gedrag, en ook dieren vertonen gedrag', zegt de Britse archeoloog Michael Haslam van het Leverhulme Centre for Human Evolutionary Studies in Cambridge, hoofdauteur van het stuk. 'Veel primaten gebruiken bijvoorbeeld werktuigen. De sporen ervan blijven soms lang bewaard. Bestudering van dat werktuiggebruik kan ons veel leren over de evolutie van de vroegste voorouders van de mens.'
    De kennis van werktuiggebruik bij primaten is enorm toegenomen sinds pionier Jane Goodall in de jaren zestig begon met de eerste observaties van chimpansees in het wild. We weten nu, zegt Haslam, dat chimpansees (en andere mensapen) meer werktuigen gebruiken dan ooit gedacht, en dat ze die vaak doelbewust aanpassen. Zo gebruiken ze loof om nesten te maken, stenen om noten te kraken, bepaalde takken om prooidieren uit hun hol te lokken en andere om knollen mee op te graven.
    Niet alleen gebruiken chimpansees veel werktuigen, verschillende groepen chimpansees gebruiken ook verschillende werktuigen in wisselwerking met hun ecologische omgeving. 'Ze bezitten een materiŽle cultuur, in de zin van een sociaal aangeleerd en van generatie op generatie overgedragen gedrag', zegt primatoloog Josep Call van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie in Leipzig (geen mede-auteur).
    De grote verrassing van de laatste jaren is dat ook Zuid-Amerikaanse kapucijnapen er een complexe traditie van werktuigen maken op na houden, zegt Haslam. 'Die aapjes zijn niet groter dan een kat, maar ze gebruiken grote stenen van wel een kilo om noten mee te kraken. Ze doen dat op platte rotsen, die al generaties lang voor dat doel worden gebruikt.' Dit betekent volgens Haslam dat het gebruik van werktuigen niet een evolutionaire innovatie is die alleen is opgekomen bij de gezamenlijke voorouder van chimpansee en mens, maar een die vaker onder primaten is ontstaan en soms ook weer is verdwenen.

Afvalberg
Vandaar dus het belang van primatenarcheologie, aldus Haslam. 'We moeten het werktuiggebruik door prima ten op de lange termijn in kaart brengen, net als bij de menselijke evolutie, en relateren aan ecologische veranderingen.'
    Dat dit kan, blijkt uit de voorbeeldstudie van het nieuwe vakgebied: onderzoekers groeven enkele jaren geleden in een natuurpark in Ivoorkust een afvalberg op van notenkrakende chimpansees, die meer dan 4300 jaar terugging. 'Om zulke sites te vinden moeten archeologen en primatologen eendrachtig samenwerken', zegt Haslam, 'want archeologen weten niets van het gedrag van prima ten in het wild, en primatologen weten weer niets van opgravingen.'
    Wetenschappers hebben lang nauwelijks aandacht gehad voor werktuigen van primaten door hun fixatie op stenen werktuigen. Die blijven mooi bewaard - zoals de vroegste stenen werktuigen ter wereld, de 2,5 miljoen jaar oud rolstenen uit Oldowan in Oost-Afrika - en worden per definitie toegeschreven aan menselijke voorouders zoals Homo habilis, H. erectus, H. ergaster of Australopithecus.
    Maar ook chimpansees gebruiken, zoals gezegd, stenen werktuigen, bijvoorbeeld om noten te kraken. Ze selecteren geschikte stenen als hamer en aambeeld, en nemen die mee naar andere plekken in hun leefgebied, aldus Haslam. 'Er is alleen nog geen bewijs dat ze stenen ook systematisch bewerken, zoals vroege mensen deden: er stukken van afslaan zodat je scherpe randen krijgt. Dat is op het ogenblik de grote scheidslijn.'

Tanden
Vreemd is dat wellicht niet, denkt Haslam. 'Chimpansees hebben bewerkte stenen werktuigen misschien minder hard nodig, want ze hebben scherpere tanden dan mensen en zijn veel sterker.'
    Volgens primatoloog Call kunnen chimpansees bovendien prima uit de voeten met plantaardig materiaal als takken en twijgen. Dat bewerken ze wel. Zo gebruiken ze een set van twee stokken om termieten te vangen. De ene stevige stok gebruiken ze om in het nest te porren. De andere, een dun twijgje, pletten ze tot een soort kwastje om de insecten mee te verzamelen. 'Vroeger dacht men dat die kwastjes door slijtage ontstonden, maar nee, de chimpansees maken ze doelbewust. Vermoedelijk hebben onze vroege voorouders ook zulke werktuigen gebruikt. Anders dan stenen werktuigen vind je die echter nooit meer terug.'
    Biedt de chimpansee ook een model voor hoe vroege mensachtigen konden ontdekken dat ze stenen konden bewerken tot krabbers, messen en bijlen? Is die uitvinding gedaan doordat zo'n vroege hominide noten aan het kraken was, toevallig een scherf van zijn steen sloeg en ontdekte dat die zo handig scherp was? Misschien, zegt Haslam. 'Maar dan kon die ontdekking alleen worden gedaan doordat die hominide al wist hoe je takken bewerkt voor een nuttig doel. Die kennis werd daarna toegepast op een nieuw materiaal.'


Naar Psychologische krachten , Psychologie lijst , Psychologie overzicht , of site home .
 

[an error occurred while processing this directive]